(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Geografja opisanie krajów polskich: opisanie krajów polskich"

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legał copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated ąuerying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the file s We designed Google Book Search for use by individuals, and we reąuest that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated ąuerying Do not send automated ąueries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machinę 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legał Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legał. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
any where in the world. Copyright infringement liability can be ąuite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the fuli text of this book on the web 



at |http : //books . google . com/ 




Jest to cyfrowa wersja książki, która przez pokolenia przechowywana była na bibliotecznych pólkach, zanim została troskliwie zeska- 
nowana przez Google w ramach projektu światowej biblioteki sieciowej. 

Prawa autorskie do niej zdążyły już wygasnąć i książka stalą się częścią powszechnego dziedzictwa. Książka należąca do powszechnego 
dziedzictwa to książka nigdy nie objęta prawami autorskimi lub do której prawa te wygasły. Zaliczenie książki do powszechnego 
dziedzictwa zależy od kraju. Książki należące do powszechnego dziedzictwa to nasze wrota do przeszłości. Stanowią nieoceniony 
dorobek historyczny i kulturowy oraz źródło cennej wiedzy. 

Uwagi, notatki i inne zapisy na marginesach, obecne w oryginalnym wolumenie, znajdują się również w tym pliku - przypominając 
długą podróż tej książki od wydawcy do biblioteki, a wreszcie do Ciebie. 

Zasady użytkowania 

Google szczyci się współpracą z bibliotekami w ramach projektu digitalizacji materiałów będących powszechnym dziedzictwem oraz ich 
upubliczniania. Książki będące takim dziedzictwem stanowią własność publiczną, a my po prostu staramy się je zachować dla przyszłych 
pokoleń. Niemniej jednak, prace takie są kosztowne. W związku z tym, aby nadal móc dostarczać te materiały, podjęliśmy środki, 
takie jak np. ograniczenia techniczne zapobiegające automatyzacji zapytań po to, aby zapobiegać nadużyciom ze strony podmiotów 
komercyjnych. 

Prosimy również o: 

• Wykorzystywanie tych plików jedynie w celach niekomercyjnych 

Google Book Search to usługa przeznaczona dla osób prywatnych, prosimy o korzystanie z tych plików jedynie w niekomercyjnych 
celach prywatnych. 

• Nieautomatyzowanie zapytań 

Prosimy o niewysyłanie zautomatyzowanych zapytań jakiegokolwiek rodzaju do systemu Google. W przypadku prowadzenia 
badań nad tłumaczeniami maszynowymi, optycznym rozpoznawaniem znaków łub innymi dziedzinami, w których przydatny jest 
dostęp do dużych ilości tekstu, prosimy o kontakt z nami. Zachęcamy do korzystania z materiałów będących powszechnym 
dziedzictwem do takich celów. Możemy być w tym pomocni. 

• Zachowywanie przypisań 

Znak wodny "Google w każdym pliku jest niezbędny do informowania o tym projekcie i ułatwiania znajdowania dodatkowych 
materiałów za pośrednictwem Google Book Search. Prosimy go nie usuwać. 

• Przestrzeganie prawa 

W każdym przypadku użytkownik ponosi odpowiedzialność za zgodność swoich działań z prawem. Nie wolno przyjmować, że 
skoro dana książka została uznana za część powszechnego dziedzictwa w Stanach Zjednoczonych, to dzieło to jest w ten sam 
sposób traktowane w innych krajach. Ochrona praw autorskich do danej książki zależy od przepisów poszczególnych krajów, a 
my nie możemy ręczyć, czy dany sposób użytkowania którejkolwiek książki jest dozwolony. Prosimy nie przyjmować, że dostępność 
jakiejkolwiek książki w Google Book Search oznacza, że można jej używać w dowolny sposób, w każdym miejscu świata. Kary za 
naruszenie praw autorskich mogą być bardzo dotkliwe. 

Informacje o usłudze Google Book Search 

Misją Google jest uporządkowanie światowych zasobów informacji, aby stały się powszechnie dostępne i użyteczne. Google Book 
Search ułatwia czytelnikom znajdowanie książek z całego świata, a autorom i wydawcom dotarcie do nowych czytelników. Cały tekst 



tej książki można przeszukiwać w Internecie pod adresem http : //books . google . com/ 



GENERAL LIBRARY 



tJNIVERSITY OF MICHIGAN 



PRiBSigM^rrBT) by 



.^^.A-^L^.J^^lkutó.^Aju- 

.^AftcOĄ.d:\ 



. 1900 










.' ^ ^ 



'• } 










'( - 



GENERAL LIBR ARY 

tJNIVERSITY OF MICHIGAN 

PRBSHiM^rrBn bit 



.^^.A':L..!^7feuSAA.xA^: 

.^Aftc5J\.tX: 



\ 1900 




, ^ 



^^v 5 



N 








1 1 GEOGRAFIA 

POLSKICH 

PRZEZ 



(Oddruk z dzieła „Polska y dzieje i rzeczy jij^y powiąkszone dodaniem mappy 
kolorowani). 



A. opisy i mappy Polski. 

B. Krajiny i jakich się składała. 
Ć. Bzeki. 

D. Zamożność i prodakta. 

E. Politiozny podział. 



F. Rozległość, OBiadlość, ludność. 

Q. Duchowieństwo. 

H. Skarb. 

I. Siła zbrojna, wojsko. 

K. Distinkcje. 



(Udzielone 1829 do atlasu panny Reginy Korzeniowskiej.) 




POZNM, 



NAKŁADEM KSIĘGARNI JANA KONSTANTEGO ZUPAN8KIEG0. 

1850. 



Poznań, czcionkami M. Zoema. 



i \ 



I- ; 



6 \ 




(% 



v-H \ 






aEoaie,AFJA 

OPISANIE KMJÓW POLSKICH. 






i ; 



GEOGEAFJA Jtfl 



OPISANIE KRAJÓW 
POLSKICH 



JO^CHOlt^ ŁJEl4E^VSrEŁgA-) 



(Uilzielone 1829 do atlasu panny Reginy Korzeniowskiej.) 



g^H&s - 



POZNAŃ. 

NAKŁAUEM KSlĘOABNl JANA KONfiTANITB&O ŹUPAŃ8KIEGO. 

1859. 






Posnań, citelonkami M. Zoorna. 



* t 



A. Opisy i mappy Polski. 

B. Krajiny z jakich się składała. 
O. Rzeki. 

D. Zamożność i prodnkta. 
£. Politiczny podział. 

F. Rozległość, osiadłość, ludność. 

G. Duchowieństwo. 
H. Skarb. 

I. Siła zbrojna, wojsko. 
K. Distinkcje. 



A. 
OPISY I MAPPY POLSKI. 

POLSKIE TUDZIEŻ PRZEWIADY I PODltóŹE. 



W. 



iadomo dobrze jak wiele podróżowali i obce zi^riile 
ustawicznie zwiedzali Polacy, a ledwie z nieb który opi- 
sanie jakie podj%ł. O swojim tóż własnym kraju niezbyt 
wiele pisząc, cudzoziemcom nie złych wiadomości, a naj- 
więcój objaśnień co do stanu i podziału politicznego, » do- 
starczyli. Obcy tedy opisanie ziem polskich ustawicznie 
kreślili, bo w kaźdćj geografii powszechnćj o Polszczę 
jest powtarzano, po wielkićj części z własnego tśż cu- 
dz^^mców widzenia. 

Co do utworu krajobrazów, kart geograficznych, mapp, 
Polacy sami przyczynili się nie mało, a co wtśj mierżę 
wypracowali, wszystko prawie u obcych ogłoszone zostało, 
bo ledwie co z tego pod rylec na własnej ziemi poszło. 
Jak jinnych krajów, tak i Polski niezmierną moc kraj- 
obrazów ogłaszano. Secinami by trzeba liczyć geografów, 
wydawców, rytowników, aby się zbliżyć do onych zlicze- 
nia. Wymieniają się tedy te jedynie, które w postępie 
kreślenia kart geograficznych za pierwotne utwory uznane 
być mogą, albo kopje ulepszane, które następnym do 
mnogiego kopjowania służyły. 
1110 Gallus, w kronice (Warsz. 1824). 
1154 Edrisi afrikański arab, geograf sicilijski w 'Paleilno 
(przekład fi:'anc Jauberta, Paris 1840). Mappa jego 



8 GEOGRAFJA. 

W gśogr. du moyen Sge, nr. 41, pi. XI et Xn de 
Fatlas, Bruxelles 1850; Polski wieków średnich 
t. II, Poznań 1856. 

1245 Benedikt braciszek franciszkan, towarzysz Plan Kar- 
piniego do złotćj hordy: powieść jego ogłoszona 
przez D'Avezac, Paris 1839. 

1375—1377 mappa katalańska w Louvre, ogłoszona w no- 
tices et extraits t. XIV, Paris, 1844; w góographie 
in moyen' &ge, nr. 80 pL XXIX de Tatlas, Bru- 
xelles 1852i 

1413 1421 Guillibert de Lannoy w Polszczę (Mons du 
Haynaut 1840; Poznań 1844). 

145^ tabula n^etaUica, ogłoszona przez Kamilla Jana Bor- 
gia 1797; potym przez Cćroux d'Agincourt w Pa- 
ryżu 1811: w gćogr. du moyen age epilogue, Bru- 
xelles 1857, 

1474—1477 Ambroży Kontareni yenecjauin. 

1476 Jan z Kolna w służbie duńsko -norwegskiój, zwie- 
dza brzegi Labrador eskimosów. 

1480 Jan Długosz, chorografia Polski w jego histoiji. 

1500 Gaspar de Gama, z Poznania jewrej ochrzc^y; 
powieść jego o Asji spisał Amerigo Yespucd. 

1506 Kopernik z Wapowskinj oznaczają południk przez 
Kraków i Frauenburg przechodzący. 

1518 Anzelm franciszkan, zwiedza Palestinę, powieść jego 
. ogłosił Jan ze Stobaicy z Krak. 

1513 Uebejiu ogłasza w Strasburgu mappg Polski na dre- 
wi^ie ciętą, przy Ptolemeuszu, w drugim odcisku 
1820; na małą skąllę, w góogr. du moyen age nr. 
118, pL XLin de Tatlas, BruxellQS 1850. Taż mappa 
przy Ptolemeuszu 1825, 1835 w mniejszym nieco 
wymierzę. 

1519 Maciej z Miechowa, jego Sarmatia. 
1526—1528 Bernard Wapowski, jego mappy ogłosił, w Kra- 
kowie Florjan Ungler. 



OPISY I MAPPY POLSKI. 9 

1526 mappa właściwćj Polski, bezjimienna. znan^ z ko- 
pji Jodego 1570, jinnój 1576, Jodego tóż 1593, 
długo dla późniejszych wzorem. 

1558 Wadaw Gródecki, mappa Polski wKolouji.u Opo- 
riua 1558, kopjowana 1570 przez Orte^jusa i na- 
stępnie od jinnych. 

1563 Stanisław Por(ębski), mappa Oświęcimia i Zatora, 
długo od wielu kopjowana. 

— Henrik Zellius, mappa Prus, kopjowana 1570 i na- 
stępnie. 

1567 Marcin Kwiatkowski Blachta, liflandzkićj ziemi opi- 
sanie. 

1568 Marcin Kromer, jego Polonia w Bazilei, następnie 
liczne wydania. 

1569 Jędrzej Pograbjus, mappa Polski w Wenecji użyta 
1595 przez Orte^usa. 

— Kacper Henneberg z Erlichhausen, mappa Prus, 
kopjowana przez Orte^jusa 1584 i następnie przez 
wielu bardzo długo. 

1574 Jan Krasiński, Polonja w Bononji. 

1576 Taranowski, podróż do Astrachanu. 

1578 Alexander Gwagnin, deser. Sarmatiae; Crac. 

1580 Stanisław Pachołowiecki, descriptio ducatus Polo- 
censis, Romae. 

1582 Maciej Stryjkowski, w swych pismach i kronice. 

1582—1584 Mikołaj Kry sztof Radziwiłł, peregrinacja do 
ziemi świętćj ; jćj opis w nmogich wydaniach. 

1585 mappa bezjimienna Szląska i właściwćj Polski przez 
Gerarda Merkatora oroszona, następnie kopjowana; 
u tegoż Merkatora bezjimienna mappa Litwy przy- 
rządzona, pozgonnie 1595 ogłoszona. 

1585 Stanisław Sarnicki, descriptio Poloniae, Cracoviae, 
z Janem Sienińskim mappę Podola 1588 przyrządził. 

1589 Maciej Strubicz, mappa Litwy, Colon, agripp. 

1595 Marcin Broniowski z Bezdziedzy, Tartariae deser. 



10 GEOaRAFJA. 

Col. agrip., przytyni mappa: typus camporum cher- 

sonesus Tauricae. 
1606 — 1636 Hondjusze w Amsterdamie powtarzają, mappy 

Merkatora z krótkim opisem. 
1606 Stanisław Kristanowicz, brevis deser, statuion re- 

gni PoL Moguntiae. 
— Tomasz Makowski, mappa Litwy i Rusi, znana 1614 

od Gerarda Hessela, a późniśj koło 1655 zdaje się, 

użyta przez Piotra Du Val. 
1609 Franciszek Paweł Łęczycki, relacje powszeclme 

z włoskiego Botera. Krak.; drugie wydanie 1613, 

trzecie 1659. 
1613 mappa Litwy i Rusi Mikołaja Krisztofa Radziwiłła, 

ryta przez Gerarda Hessel, excudebat GuiHielmus 

Janssonius (BIaeuv) Amstelodami; potym od Honda, 

Blaeuva i jinnycli kopjowana. 
1618 Filipp Kuwerjus. 

1620 Krzysztof Palczewski. 

1621 Jakób Gadebusch, encomium regni Pol. Dantisci. 
1621 Adam Zaremba, topografia księstwa smoleńskiego. 
1626 1627 1642 respublica Poloniae. Lugd. batav. ex offic. 

ślzeviKana. 
1632 Szymon Starowolski, status regni Pol. Coloniae; re- 

cogn. cum praefat Hen. Conringi 1656; Wolfen- 

butel; przekład na łiiszpański, flamandzki, *an- 

cuski język, w Amsterdamie w atlasach Blaeuva. 
1634 Jędrzej Święcicki, topographica Mazoviae deser. 

Yarsayiae. 
1636 Abraham Gł3lnitz, compendittm; Ulisses 1631. 
1686 — 1666 Janssonowic i Blaeuvowie w Amsterdamie, 

opatrują ogłaszane mappy Polski opisami. 
1640—1666 Mikołaj Sanson (f 1667) przyrządził cztery 

mappy Pol. rozmajitćj wielkości, a 15 szczegółowych. 
1641 1646 Samuel Dawida Jemsel syn, karaita z Trok, 

podróż do Palestiny i Egyptu 1690, 1847. 



OPISY I MAPI^Y JPOLSKI. 1'1 

1642 Połoniae, Litvatóae, Prussiae, Iiivoiifele ^Ifttte, 'Am- 
stelodami. 

1645 ffetzy Freud^nhailimer: mappfe piaMiMte posna- 
niensis , ryta przez Gerarda Gbeck , exctisa p4r >S6' 
hann. Blaeuv, AmstelodiEtmi; od jimiyoli Mpjowana. 

1647 Marete Zeiller, Beschreibung des KSnigretóhs Poh- 
len. Ulm. 

1648 Wilhelm le Yasseur de Beauplan, mappa Ukr^jiriy: 
delineatio gfeneralis campomm, sculp. Guflh^toiłs 
H(mdius, Gedani; a. 1650, a potyjh 1660 ^ Roiifefi, 
wraz kopjowana przez S&nsón Jaflleta i amśter- 
damskich kartografów. 

1648 — 1651 mappa Polski Beuplan, u Dankertza w Am- 
sterdamie. 

1648 poselstwo de Guebriand, opisatrie ptisez Jgfna le La- 
botrreur. 

1653 Andrzej de Pilca, perspectiva polittóa "regni PoL 
Daiitiaci. 

1653—1656 Michał Boim, Chin mappa, zielnik, m^didna. 

1655 Lucas de Linda, descriptio orbis, Ltigdmii batietYOh 
— Piott Du Val (t 1688), maippa Polski ryta pfrżte 

A. Peyroum, u Mariette (który f 1*57); jinha koło 
1667 Jakóbowi de Mefemes d^iJyaite przypisana/ 

1656 Jan Theodor Sprenger, Polonia nos 'anti^iia, Fran- 
coMti. 

1659 ^Andrs!^ C^llatfos, r^gni Pol. deśicriptio, Anfete- 
lodami. 

1668 relation de Tćtat de PoL et dfe leiir 'repilbliąue, 
Cologne. 

1669 Dahlberg, ffiappa ■^aściwfej potóki do 'wypr&.w hiro- 
jennych Karola Gustawa, Tyta przez L. Ciordier. 

1670 Pśtweł' Potocki: Moscho^ia. 

1671 Jan Formankiewicz, geografli kompendium. 

1677 Christcfph Hartknoch, de republlca PoL, Lipsiae; 
potym 1687, 1697, 1699. 



^ I 



12 GEOGRAF JA. 

1680 plany miast: Gdańska, Torunia, Elbląga, Bigi, Wilna, 
Lublina, Zamościa, Krakowa, u Frederika de Witt 
w Amsterdamie, przeszły do rąk Covens i Mortier, 

1680, 1692 Huberta Jaillot mappy w Paryżu; służą za 
wzór mnogim jinnym. 

1688 Hauteville, (Gaspar de Tende), relation histor., Paris. 

1693 A. Pherothee de la Croix, w jego geogr. universelle. 

1698 Bernhard Connor, itinerarium polonicum, London. 

1702 de Chevremont, 6tat actuel de la Pol. Cologne. 

1703 Henrik Scherer, geogr. polit. w Monachium. 
1703 Delisle, mappa Pol. — Jaillot swe ponawia. 
1706 Jan baptista Homan w Norinberdze, mappa; auctor 

sculpsit 

1710 Jan Hubner, w zapytkach: kurze gćogr. Fragen 
i w geogr. powsz. 

1721 Gabrjel Rzączyński, historia naturalis regni Pol. 
Sandomjr. 

1729 Naumański, geogr. novissima albo wielce pożyte- 
czna, Warszawa. * 

1732 Dela Motraye, voyages, Londres. 

1739 Adolf Grot, mappa Kurlandji, w Petersb. potym 
kopjowana. 

1740 Władysław Łubieński, świat we wszystkich czę- 
ściach, Wrocław. 

1743 Bystrzonowski, informacja matemat. Lublin. 

1746 Sałtszewicz, compendium geographicum, CracoYiae. 

1747 Bamikiel, mappa Kurlandji Norimb. apud homa- 
nianis haeredib. 

1748 Konstanty Prokop Szaniawski, geogr. civilis, Leopoli. 

1749 Jan Nieprzecki, mappa Litwy, ogłoszona przez To- 
bjasza Mayer w Norimb. 

1748 — 1760 Ludwik Antoni Nicolle de la Croix, geo- 
graphie modernę z atlasem. 

1750 Tobjasza Mayer mappa Pol. w Norimb. apud ho- 
man haered. 



OPISY I MAPPY POLSKI. 13 

1750 mappa Roberta Yaugondy i jinnych. 

1753—1756 Bened. Chmielowski: nowe Ateny, Lwów. 

1753 — 1758 Jan Friderik Endersch, mappy Prus pol- 
skich, w Elblągu. 

1757 Kazimirz Aloizy Hołówka compendimn geogr. Kra- 
ków, Warszawa. 

1759 Paweł Fiszer, grogr. czyli czterech części świata 
opisanie. 

1760 Antoni Friderik Btisching w geograCi powsz. i ma- 
gasinie. 

1761 Wawrzyniec de Kołof Mitzler ponawia wydanie geo- 
graficzne. 

1762 Guettard, sur la naturę du terrain de la Pol. 

1765 Wincenty Gołębiowski, przełożył na polski Staro- 
wolskiego opisanie król. Pol. Wilno. 

1766 Karpiński, lerikon geogr. Wilno. 

1767 Theodor Waga, opisanie Pol., w Supraślu; z tego 
Pozn. 1857. 

1768 początki krajopisarstwa, Warsz. 

1768 geographia królestwa Pol. z Btischinga, Warsz. 

1768—1773 Karol Wyrwicz, geografa czasów teraźn. 
Warsz. 

1770 Folin, mappa Polski; rył sam w Warszawie. 

1772 Rizzi Zannoni, mappy i atlas Polski; powodowany 
X)d Józefa Jabłonowskiego. 

1772 Dominik Szybiński, atlasik dziecinny. 

1772 Giecy, ziemi opisanie powszechne, Kalisz. 

1774 Remigi Ładowski, grammat geograficzna, Warsz. 

1774 Karwowski przełożył Dorvilla opisanie różnych kra- 
jów. Warsz. 

1776 X. A. M. s. p. krótkie zebranie geogr. natural. Wilno. 

1777 Krajewski, lusus doctrinarum ad discendam hist. 
geogr. Cracoviae. 

1778 William Coxe, voyage en Dannem. Suede, Pol. et 
Russie (Londre, Geneve). 



14 GEOGBAFJA. 

1778 1779 Jan Potocki podróżuje: voyages en Maroc; 
1784 eu Turąuie et en Egypte; 1787 en Hollande; 
1797 dan^ les stepes d'Astrakhane et du Caucase, 
1805 do Chin. 

1782 Józef Mijiosza podróż do Mołdawji i Turek; prze- 
kład na niemiecki, przez Sam. GottL Lindego 1793. 

1781 — 1783 Johan Filip de Garosi: reisen, mineralogi- 
schen inhaltff, Leipzig. 

1782 Kajetan Nagurczewski, geogr. krótka na lekcje po- 
dzielona, Warsz. 

1784 — 1792 Karol Perthes, pod kierunkiem astronomi- 
cznych Rostana obserwacji: mappy województw pło- 
ckiego, lubel, krf^kow., sandomir., rawsk. i okolic 
Warsasawy. 

1788 Sotzmanna. mappy. 

1791 Nowicki mappa Podola. 

1797 Teodor Stąnirfaw Kurowski, mappa wojewódictwa 
krakowskiego, w Berlinie. 

1808 Maltę Brun tableau de la Cologne, g^zie o dą- 
wnćj PQls^K)2e ponawiane wydania pod kierunkiem 
Leonarda^ Gbodźki* 

1816 Tomasz Świecki, opis staroźytnćj Polski. Warsz. 

1842 Starożytności pilskie, Pozna-; w ni^ wiele gep- 
' ^ra^nego, gdzi^ i \^adomqćć o. geograf act^t 

1844 Ambroży Grabowski, Kraków, i, okolice. 

1844 1846 li^ohł^' Baliński i Typdotheusz Lipinki, sta- 
rożytna Pol&ka pod Yfzględem historicznym. 
— , GJiąjdzyófki opis. nuast staroźytoy^jh w IJolszcze. 

— M%fi«yfiski|, Kraków dawny i teraźniejszy. 

— Opisanie Wilna. 

1846' Mappografia (z katalogu Janeckiego). pr^ez Edwarda 

Rf^gjtawieckiego. Warszawa. 
1852 Joachim Szyc, geogr. dawnćj PoL Poznań. 

Mapj!Ogł'afia po upadku Polski postgp czyniła: mappy 
tedy okruchów rozbitćj: Piadyszczewa, Liesganigą, GUly, 



KRAJINY. 15 

Textara, Engelharda, Dufoura etc. etc., Chrzanoi»(9kiego 
mogą być lepsze od dawniejszych Polski całkowita. 



B. 

KIRA-JINY 

z J-A^KLICH SJ^JuAT>JLŁu^ SIĘ ^OŁSK-A.. 



Różnym czasem nie jednostajnej rozciągłości Polska, 
z rozmajitych zkładała się krajin i cząstek, z którydi, 
jedne dorywczo w j6j objętość wpadały; jinne czas dłuż- 
szy z nią spojone bywafy; jinne nareszcie zlały się w je- 
dną rzeczpospolitę. Zrazu w stronę zachodnią wychylały 
się jćj krańce, późnićj za pośrednictwem Litwy daleko 
się ku wschodowi sunęły. 

Odra miała od zachodu Polskę odgranic^ć, , tq jopt^ 
część dolna rzeki tćj, a co za nią Winuli p^iadali, to^ 
za nieipiecką poczytywano ziemię, na ld4rśj Winuli swĄj; 
ud^elnośd, czci i niepodległości do upa^ego broniło 
Były tam bardzo liczne ludy, z których Lutycy i Olpio- 
tryci/ brzegi njoraa bałtyckiego trzymali. 

it%<iy, czyli WeUtahi ze czterech złożeni nąrpdó,w 
od ujścia Odry do Rugji siedzący, wczesno wchodziji 
wprzymiearza z {['rankami (od 789) i Niemcami czyli)Są- 
sami; przez czas niedługi Polskie zwierzduuctwo.uzną^ 
walL Rozciągnął nad nimi władzę 1121 Bolesław krzy- 
wousty, a za Bolesława, l^e^ęrząy^o Sasi i jinni Niemcy 
pjfzez -prawy krzyżowe przełamali Lutyków. L^łtycy 
ci naj^łu^ćj.i pąjzacięcićj swojego bronili baJwpchiyalstwa, 
Jiich ziemię 1163 po części zajęli margrabiowie bjrandę- 
b^scy, ąpo. większo części książęta Pomorscjy, ^dzie 
sij Z; czasąm udziały książąt na Wołgąście powtórzył);. 



16 GEOGRAF JA. 

Obotryci był to jeden z tych ludów które w dzisiej- 
szym meklenburgskim siedziały. Nigdy jich polski oręż 
nie ujarzmił. Królowie Obotrytów stawali się potęźnemi, 
a choć ludność obotrycka wyginęła, oni ustalili w tśj stro- 
nie panowanie swoje, bo książęta meklenburscy od nich 
pochodzą,. 

Imzylców i Milzjenów 1007; a Luhusz 1012, zdobył 
Bolesław wielki i zostały przy Polszczę aż do czasów 
w których się Pomorze i Szląsk od nićj odrywały: wtedy 
zastawami i wdzierstwem zagrabione były w niemieckie 
posiadłości. 

Bohemią osiedli i zaludnili Dulebi, Chrobad, Czesi 
od Bugu, Sanu, Wisły i z Karpat przybyli. Przynieśli 
z sobą i odnowili u siebie podania o Kraku i potom- 
stwie jego. Rozrywani lechickiemi fakcyami z których 
Werszowiczów do Polski ustąpiła. Mógł tedy Bolesław 
wielki 1003, 1004 o Czechy posięgnąć. Był to doryw- 
czy zachwyt, na który 1030 srodze się Czesi nad Po- 
lonią pastwili. Następnie w rozmajitych stosunkach Cze- 
chy ciążyły niekiedy nad Polską i Wacław Czesi w mk] 
panował 1300—1305. 

Morawy jakiś czas 820 — 907 ogronmie w Sławiań- 
szczyźnie zajaśniały; stały się obrządku sławiaAskiego 
pierwszym zarodkiem i rozwojem. Następnie Piastowie 
polscy posiedli ją czas jakiś 999—1034; a losy jćj po- 
szły kolejami Czech. 

Pomorzem nazywano całą krajinę, od ujścia Odry do 
ujścia Wisły. Miała ta krajina dość han(flowne miasta, 
rozmajite ludy i jich naczelników. Ludy liczył^ się do 
lechickich narodów. Między naczelnikami Pomorzan był 
Ismar czyli Wizimirz który wojował z Duńczykami. Z liczby 



KRAJINY. 17 

tych naczelników może był też Borisław 955—974. Duń- 
skich łotrów wikingów co sig w Jomsburga 980 — 990 
zasiedlili wyparli Pomorzanie. Duńczycy za Kanuta wpa- 
dli do tych pobrzeżów, wdzierali się do nich i Polanie 
z którymi umowy braterskie zachodziły. Prędzój Polszczę 
ulegać poczęła część Pomorza bliższa Wisły z miastem 
Gdańskiem, późnićj nadodrzańska słupską zwana z mia- 
stem Szczecinem, Kołobrzegą, Kaminem, Białogrodem. 
Zawadzały tam lechitom polskim, żywioł gminny i jego 
bałwochwalstwo. Bolesław krzywousty dołożył usilnośd 
że ją, zagarnął i ochrzcił 1124. Odtąd podlegała Polszczę. 
Ale Kazimirz sprawiedliwy wydzielił w okolicy Szczecina 
cząstkę którą osobnym książętom Bogusławowi i Kazi- 
mirzowi powierzył. Ci 1180 od cesarza niemieckiego za 
książąt rzeszy niemieckiśj uznani, dwom panom podle- 
gali. A gdy rozciągali panowanie swoje w krajinach lu- 
tyddch, za Odrą aż do Rugji, poczęli daleko więcćj Niem- 
com być przychylni. 

Wreszcie na Pomorzu kaszubskim czyli gdańskim tenże 
Kazimirz sprawiedliwy ustanowił wielkorządcę czyli na- 
miestnika. W powszechnym rozerwaniu Lechji, namiest- 
nik taki osobnym się książędem uczynił 1220. Tym spo- 
sobem cała Pomeranja od Wisły do Rugji na dwa albo 
trzy księstwa podzieloną została. Mrący książęta gdań- 
skiój wrócili 1295 całą od siebie posiadaną krajinę Pol- 
szczę. Ale szczecińscy z jednśj strony 1298, 1311 wdarli 
się w" część słupską. Krzyżacy z drugiój 1311 w gdań- 
ską i rozerwali między siebie. Nieodzyskał tego Kazimirz 
wielki, szczecińskiemu poldażał; poczym szczecińscy cał- 
kiein w Niemców przeszli, swe posiadłości już 1528 mar- 
grabiom brandeburgskim przekazali. — Pomorze gdań- 
skie czyli kaszubskie wróciło do Polski i odzyskane zo- 
stało 1454—1466; składało część rzeczypospolitćj do 
końca do 1772, 1793. 

2 



1 8 , GEOGRAF JA. 



Polanów naród znany jest we dwóch miejscach. Je- 
den nad Dunajem z miastem Kijowem i ten z jinnymi 
wziął Jimie Rusinów; drugi nad Wartą z miastem Po- 
znaniem i Gnieznem, a ten Uczył się do Lechitów. 

Leehid. Do Lecliitów lubo cztery główne liczyły się 
narody: Pomorzanów, Polanów, Mazowszanów iŁęczyca- 
nów, wątpić atoli nie można, że równie Sieradzianie, Ku- 
jawianie nimi tćż byli. Nie różnili się od nich mieszkańcy 
Szląska ani Chrobatowie, części mianowicie zachodniój, 
ale tego jimienia dopóty nieprzy brali, dopóki nie weszli 
w jeden państwa polskiego związek. Lechitów zaś nuano 
było pewnćj dostojniejszój klassy która przed jinnymi rój 
wodziła: była w Czechach, w Chrobacji, Ona w potom- 
kach z Lechitów rozrodzonych utworzyła stan szlachecki, 

Politika królów Polskich umiała bądź orężem, bądź 
układami, związać pod jedno berło rozliczne Lechitów^ 
Chrobatów i jinnych Sławian ludy. Różne zdarzenia nie- 
chędły te ludy między sobą, albo krępowały między nimi 
braterskiśj jedności węzły. Z tąd różne wynikafy zajścia 
Zawsze jednak naród polski ze swymi królami na czde 
tćj ludów jedności st£^. Przy rozdziale królestwa między 
synów Krzywoustego, Polska właściwa osobne księstwo 
stanowić poczęła. Wtedy, dotąd pod pojedynczym berłem 
Piastów^ zostające provincje Polski, rozsypały się. Ra- 
zem uważane nosiły jimie Lechji^ do których się i księ- 
stwo polskie liczyło. Ale w środku Polski, w Gnieźnie 
pozostał arcybiskup wszystkich Lecbp. biskupów, w Gnie- 
źnie były rfożone królewskie korony i miejsce fcoronagi, 
Polska nareszcie w osobie Przemysława, poczta w je- 
dno spajać rozerwane provincje, i powoływać niejaJto 
ludy lechickie do odnowienia braterskiśj spójni; tym spo- 
. sobem jimie Polski państwu przywrócone zostało i ludy 
rozmajite jimie Polaków przybrały. Odtąd Polskę wła- 



KRAJINY. 1 9 

ściwą nazwano Wielko Polskąy a prowincje krakowską 
i sandomirską, Mało Polską. 



W panującćj familji Piasta, był zwyczaj dzielenia 
państwa między synów królewskich. Dla tego Mieczysław I 
podzielił kraj między pięciu synów. Nie zniósł tego pierwo- 
rodny Bolesław i wygnał braci chcąc nierozdzielność pań- 
stwa zaprowadzić. Ale zaraz między synami jego Mie- 
czysławem i Ottonem miała być o to niezgoda. Bolesław II 
nie dopuścił działu, ale z kraju ustąpić musiał. Bole- 
sław m ostatecznie królestwo podzielił, bo odtąd familja 
Piasta rozrodziła się na liczne potomstwo. W. całćj tedy 
zupełności rozwinęło się dziedziczenie po mieczu czyli 
męskie, i podziały. 

Z tym wszystkim, niezgody i niechęci braterskie, po- 
częły sprawować w dziedziczeniu odmęt. Wygnanie od 
braci i narodu Władysława II z monarc^i, stało się zgor- 
szeniem, że arystokracja krakowska przyswojiła sobie 
prawo rugowania monarchów a wzywania jinnych. Ari* 
stokracja przeniosła tedy tron do najmłodszego z synów 
Bolesława in, do Kazimirza II sprawiedliwego, i w jego 
potomstwie dziedzictwo ustaUła. Skłonności i życzenia 
narodu, na toż samo przyzwoliły, i tak, najmłodsza licga 
Krzywoustego, Mazowiecko-kujawska stale po mieczu na- 
stępowała: przerywały ją tylko słuszne pretensje książąt 
starszych linij szląskićj i wielkopolskićj , przy każdśj spo- 
sobności o naonarchją upominające się. Przy takićj atoli 
zmianie^ monarchia do prowincji krakowskićj i sando- 
mirskićj zredukowana, już więcćj podziałom nieulegała: 
kiedy książęta szląscy, wielkopolscy, kujawscy, mazo- 
wieccy, pomorscy nie przestawaU się dziedzicznie dzielić 
i znowu po mieczu spadki obejmować i łączyć. 

Zdawało się książętom, że są zupełnymi swych księstw 
właścicielami, dla tego poczęli uź>wać prawa testamen- 

2* 



20 GEOGRAFJA. 

towego i ostatnią wolą swoją bieg dziedzictwa przerywać. 
Leszek, Mazowsze testamentem przekazywał to Mieczy- 
sławowi staremu, to Kazimirzówi sprawiedliwemu. I po- 
dobnie było aż do zmyślonych przez Grifinę testamen- 
tów Leszka czarnego. Odtąd bywało dwóch królów pol- 
skich, jeden w Pradze czeskiśj, drugi w Krakowie, a ksią- 
żęta Piastowie wedle namiętności swojich, dzielili się 
między jednego lub drugiego, uznając jich za swych su- 
zerenów, a siebie za jich wassalów. Za Łokietka i Ka- 
zimirza wielkiego, rozerwanie z tego wynikłe zupełnie 
zdecyowane zostało. 

Od owych czasów nastała myśl, umarzania dziedzi- 
ctwa, a wcielania do korony księstw po bezpotomnych 
książętach, Umarł Henryk VI a wrodawski 1335 nie 
mając syna i brat jego Ugnicki książę, wrocławskiego 
księstwa nie mógł pozyskać, bo je korona czeska obj^a. 
Podobnie jinne księstwa szląskie zajęte były na koronę 
czeską skoro potomka płci męskiój brakowało. Ale ter- 
min niedostatku męskiego dziedzica, żadnym, ani pra- 
wem, ani zwyczajem nie był oznaczony. Po Ruperde, 
księciu lignickim, 1390 księstwo jego stryjeczny brat odzie- 
dziczył i korona czeska nie zbroidła tego odziedziczenia. 
Podobnie było z księstwami mazowieckiemi: ale po zgo- 
nie bezpotomnych Ziemowita i Władysława książąt płoc- 
kich, korona polska niedopuszczała stryjecznych od pra- 
dziada mazowieckich książąt do odziedziczenia księstwa 
płockiego. 

Ste^ się tedy ndńaty książąt Piastów feudalnie pra- 
wem miecza ograniczone. Z tym wszystkim Kazimirz 
wielki zerwał dziedziczenie monarchji po mieczu i wpro- 
wadził w kądziel. Odmianę tę i do księstwa jaworskiego 
i świdnickiego 1345, 1368 zastosował, które Karol luxem- 
burgski przez żonę odziedziczył. Ztąd t6ż zjawiły się ró- 
żne pretensje tak na Szląsku, jak i w Mazowszu, a osta- 
tecznie i Odrowąża, dziedziczenia księstw po kądzieli. 



KBAJINY. 21 

Książęta, lubo się wassalami korony uznali, wszelako 
mniemali, że są panami księstw swojich, źe nimi dispo- 
nować od upodobania mogą, z tąd nietylko zięciom prawo 
dziedziczenia przyznawali, ale z różnymi domami zawie- 
rali pakta, które zapewniały tym domom odzierżenie 
księstw, w razie wygaśnienia w nich panującego domu 
Piastów. Jinni odstępowali i sprzedawali księstwa swoje 
na sukcessorów, ani na swoje wassalstwo nie zważając, 
tym sposobem Polska nabyła księstwa siewierskie, oświę- 
cimskie i Zatorskie. 

Wreszcie szczegulne rozpatrywanie, zastawów, sprze- 
daży, zapisów, testamentów, paktów familijnych, umów 
z postronnemi państwami, jakich mnóstwo było w linji 
kujawskiej, szląskićj, a nawet nie mało w mazowieckiej 
i wielkopolskiej, może dać wyobrażenie, jaka zmiana 
i mieszanina była zasad, które ożywiały dom Piastów 
i na wszystkie strony szkodę państwu i narodowi zrządziły. 

Dobrze baczyć na to, że od 1319,. 1333, do 1526, 1569, 
księstwa do korony PolsMćj wracające lub wcielane, sta- 
waj się województwami, ziemiami. Miano księstw uma- 
rzano, chociaż nie mały czas przystroijało królewskie 
tituły. 



W stronie gómćj rzeki Odry, rozliczne siedziały ludy : 
3uźice Luzacy, Diedesi^ Boboranie^ Ślązanie^ Opolini 
i jinni. Wdzierali się do tćj krajiny Morawcy, potym 
Czesi i Polanie czyli Polacy. Już Mieczysław część zna- 
czną posiadał, kiedy Bolesław n czeski 992 większą re- 
sztę z miastem Wrodawiem opanowaL Bolesław wielkie 
król polski wydarł to Czechom, nawet same Czechy 
w swoje państwo włączyć zamyślał. Od tego czasu ob- 
szerne ziemie po obu stronach Odry rozciągłe, poczęły 
składać jedną prowincją, która się ściśle w braterstwie 
i jedności z Polską trzymała, a za Władysława Hermana 



22 GEOGRAF JA. 

jedno wielkorządstwo składała. Kiedy Władysław Her- 
man dzielił państwo swoje między synów, dostała się Bo* 
lesławowi krzywoustemu. Odtąd cała ta prowincja od 
Szlązanów Szląskiem nazywać się poczęła. Bolesław krzy- 
wousty wydzielając dla synów księstwa, zachował ją z jin- 
nemi obszememi ziemiami przy koronie, i zapewnił z jin- 
nemi ziemiami i prowincjami najstarszemu synowi Wła- 
dysławowi. Po wypędzeniu Władysława z kraju, Bolesław 
kędzierzawy synom jego wydzielił posiadłości na Szląsku 
i w Luzacji; i to stało się roku 1164 zadatkiem do od* 
padnienia tćj obszemćj prowincji. Trzćj książęta od dzie- 
dziczenia korony polskićj oddaleni, nie zaniedbali źadnćj 
pory do uzupehiienia posiadłości swojich, a jich stryjo- 
wie Bolesław kędzierzawy i Kazimirz sprawiedliwy od- 
stępowali jim zamki i powiaty, które uzupdniały jich 
księstwa. Podzielili ń^ Szląskiem, tak jiż górny dostał 
się Mieczysławowi, dolny Konradowi, a średni z miastem 
Wrocławiem Bolesławowi wysokiemu. Gdy Konrad 1172 
umarł bezpotomny, Bole^aw wysoki sąsiedni sobie udział 
jego Szląska dolnego z Luzacją zagarnął i posiadł, tak, 
jiż do niego Mieczysław trafić nie mógł. Od tych dwóch 
książąt Bolesława i Mieczysława rozdzielili się książęta 
dolnego i górnego Szląska, nanmożyli księstw osobnych. 

W książętach Szląskich zachował się najdłużćj ród 
Piasta. Trwał na Szląsku po oddzieleniu się od Polski 
przeto lat 500 i dopiero w drugićj połowie XVn wieku 
1675 wygasł. • 

Mimo zrzeczenia się swych praw starszeństwa, nie- 
omieszkali jednak niektórzy z nich podnosić je i wrażać 
się w sprawy monarchji mianowicie gdy mieli naród czyli 
aristokracją po sobie. Henrik brodaty dobijał się o opiekę 
nad Bolesławem wstydliwym 1228 — 1238, rozgościł się 
też i w WielMśjpolszcze. Bolesław łysy lignicki 1241 
i Władysław opolski 1273 wzywani byU podczas długiego 
panowania tegoż wstydhw^go« Henrik probus wrocławski 



KRAJ INY. 23 

Utrzymał się na monarchji przekazując j% przy zgonie 
1290 Przemysławowi. Henrik III głogowski dobijał się 
o koronę przeciw Łokietkowi powtórnie przywrócon^nu, 
a fakcją wielkopolanów wyniesiony na księstwo wielko- 
polskie 1306 był panem tój prowincji do zgonu do 1309. 

Lecz ustał wpływ książąt szląskich do Polski, gdy 
niepomni na matkę ojczyznę, bratniemu królowi niechętni, 
uchylili się z pod jich władzy, na stronę królów czeskich 
poszli. Odtąd coraz bardziój obyczajami i uczuciami roz- 
różnieni od Polski, ziemię sławiańską obracali w posadę 
niemiecką. Pierwszy z tych książąt co dał przykład prze- 
niewierstwa był Kazimirz cieszyński, czyniąc potajemnie 
donacją księstwa opolskiego królowi czeskiemu 1289. Pó- 
źniśj Henrik VI wrocławski, księstwo swe przekazał 1322 
czeskiemu. Brat jego Bolesław HI lignicki uznał się też 
1223 hołdownikiem Jana króla czeskiego. Za nimi poszli 
jinni drobnićjsi: opolski z bytomskim, oświęcimski, cie- 
szyński, kozleński; wnet potym, oleśnicki, głogowski, 
w bliskich latach 1322 do 1327. Jeden tylko Bernard 
książę na Świdnicy i Jaworze, i syn jego Bolesław, cze- 
skie nalegania nieustraszenie odpierał. 

Nieomieszkali królowie czescy wyjednać na Kazimirzu 
wielkim zrzeczenia się Szląska co młody król w począt- 
kach zaraz panowania ugodą wyszohradzką 1335 usku- 
tecznił; a późniój w Pradze 1356 odstąpił lennictwa 
kaęstwa świdnickiego i jaworskiego, które 1368 po śmierci 
Bolkona II małżonek córki jego Karol IV cesarz na rzecz 
czeską zajął. Następnie z Czechami Szląsk przeszedł 
w Austrjacką posiadłość, aż Friderik wielki pruski król 
1740 zapragnął podzielić się nią. 



Mazowszanie czyli Mazury byli jednym z lechickich 
narodów. Posady jich w północ rozciąg«^ się do rzeki 



24 GBOGRAFJA. 

Ossy i do środka dzisiejszśj Warmji. Czyli Kajatoianów 
od początku do Mazowsza liczyć można? godzi się wąt- 
pić. Królowie polscy wprzód musieli Kujawy opanować 
nim zdobyli Mazowsze. Ziemowit strącił Popiela z tronu 
w Kruszwicy kujawskim mieście. Kiedy więc dynastja 
Piastów panować poczynała kujawy składały część kró- 
lestwa polskiego. Mazowsze wcześnie tćż od królów pol- 
skich zdobyte było, gdyż Bolesław wielki już go nalazł 
być cząstką Polski. Długo Mazury byli Polakom niechętni, 
ztąd w czasie gminnego boju Masławowi nietrudno było 
swe panowanie w Mazowszu założyć. Władysław Herman 
lubił Mazowsze i kujawy i rad tam przebywał. W wojnie 
domowćj miłowany od niego Zbigniew nalazł tam stron- 
ników a w swym wydziale otrzymał je. Kruszwica sprzy- 
jająca mu zburzoną została. Lecz i IBolesław krzywousty 
chętnie bawił w Mazowszu, z tąd bowiem łatwićj czuwał 
nad całością granic od strony Pomorzan. 

W podziałach między synów Krzywoustego, Mazo- 
wsze z Kujawami stały się wydziałem jednego z nich to 
jest Bolesława kędzierzawego. Leszek biały dzieląc .się 
z bratem Konradem 1207 krajami Lechji, jeszcze tnu 
więcćj wydzielił, albowiem oprócz Mazowsza i Kujaw, 
przydał Łęczyckie i Sieradzkie ziemie, które wraz z Ku- 
jawami i cząstką Mazowsza, z zienuami Dobrzyńską i Mi- 
chałowską, od 1241, składały jedną książąt Mazowieckich, 
to jest Kujawskich dzielnicę; a Mazowsze samo w sobie, 
stanowiło drugą dzielnicę czyli księstwo Mazowieckie^ 
które dłużśj od korony oddzielone było. 

Z Kujawskich podrobnieni książęta postępując na mo- 
narchją 1279 , 1296 i tron królewski sprawili że ziemie 
dzielnicę kujawską składające wcześnićj do korony wró- 
ciły. Nikt bowiem przeczyć nie mógł że Kazimirz wielki 
Dobrzyń i Inowłodaw 1337, 1339 odziedziczał, a Wła- 
dysław bisdy od korony usunięty, ze swego gniewkow- 
skiego księstwa zszedł 1353—1364. Michałowska tylko 



krajIny. 25 

ziemia 1303—1317 podchwyconą została przez Krzyżaki; 
a Dobrzyńska po dwakroć przez nich 1329-— 1343, 1396 — 
1408 zatrzymaną była. 

Mazowieccy niecbętni Łokietkowi sprzymierzyli się 1326 
z Krzyżakami; a Wacław płocki zniewolony był 1329 
uznać się yassalem czeskinL Kazimirz wielki skłonił 1355 
Ziemowita ksi^żęcia; całego Mazowsza do uznania się pol^ 
skim, gdy 1353 Karol czeski zrzekł się swych pret^-^ 
sij. Gorzko jednak znosili mazowieccy że jich odpychano 
od utrzymania monarchji 1354, 1384. Weszli jednak 
w umow}' z Jagełłem 1391, 1395. Nie miłe jim było 
działów mazowieckich, BebMego i Rawskiego 1463 do 
korony wcielenie. Jeszcze potym 1477, 1495 nastręczali 
się do tronu; a zającie i wcielenie osierociałego 1495 
Płocka żywiło zażalenia. Wygasł nareszcie dom książ%t 
mazowieckich 1526. Zamyślano oddać się Ostrorogowi 
czyli małżonce jego, siostrze zmarłych książąt: ale Zy- 
gmunt król tego niedopuścił i Mazowsze do korony wcielił 
1526, i reprezentancja mazowiecka 1529 do rady i sejmu 
weszła. 

Księstwo Mazowieckie w swojim pośrednim między 
Litwą a Polskim narodem położeniu, jak nieraz stawało 
się drogą napaściom Litwy na Polskę łatwość otwiera- 
jącą, tak z drugiśj strony stawało się pośredidczącym 
do zbliżenia i 2gednania obu narodów litewskiego z pol- 
skim. Wiązało się przymierzami i pokrewieństwem z Li- 
twą, a nie mogło się wyrzec wspólnego z Polakami rodu 
i politicznego węzła. W Mazowszu więcćj niż w jakiśj- 
kolwiek provincji polskićj , utrzymywała się ludu swoboda, 
mniój było możnych panów, a tłum drobnćj szlachty przy 
swćj ziemi i przywilejach utrzymywał się. Ta szlachta 
mazowiecka, rozbiegała się po Rusi, Polszczę i Litwie, 
napełniając polskim narodem ziemie rzeczypospolitój. 
Kiedy po zaszłćj uiyi Litwy z Polską, jeszcze się zja- 
wiały zajścia o miejsce wspólnych obu narodów obrad, 



26 GEOGRAFJA. 

jeszeze Mazowsze stało si§ do jedności pośFedmczącym. 
Elekcje królów, ndejsee wspólnego sejmowania, na ostar 
tek i stolica królestwa, obrały swe siedli^o w Mazo- 
wszu. Tym sposobem Polska z nad Warty przeniosła 
się niejako nad Wisłę. Mazowsze stało się sercem rze- 
czypospolitój , a usposobienie i charakter tćj proYincji 
wpływał nieodzownie nader mocno oa losy eałój Polsld, 
00 rozważać jest historików obowiązkiem. 

Narody : Pru»kiy Sudawów czyli Jchdźwingów^ Zmudzki^ 
lAtśwskiy Kua^ońsld i Łotetoski składały jeden szczep lu- 
dów, obie strony ujścia Pregla, Niemna, Windawy i Dźwjoy 
osiadających. Prusa^r główne siedlisko mieli w Sambji 
i w jśj okdicy. Lud cichy do. swego zakątka przywią- 
zany; ale napadany od drugich, napaści odpierał, nimi 
do wzajemnych napaści wyzywany. Opłacs^. się niekiedy 
Polszczę, ujarzmionym nie był. Z postępem czasu, gdy 
się krzyżowe wyprawy rozogniały, wypadał z kryj<Jwek 
swojich to jest z Sambji i Mazowsze niesłychanie naci- 
skał, na jego ziemiach szukał posad i łupu. Uciśnione 
Mazowsze widziało się być uszczuplonem, bo skraj j^o 
północy posiedli Sudawi albo Prusacy pod jimieniem War- 
mów, Galindów, Pomezanów. Krwawe Mazurów z Pru- 
sakami utarczki, dostarczyły rozlicznych kronikom pru- 
skim, podaniem przechowanych gminnych powieści. 

Konrad mazowiecki chcąc jich napaściom jakąkolwiek 
tamę położyć, chciał ustanowić rycerski zakon kawale- 
rów dobrzyńskich. Ale jich wydęli Prusacy. W tychże 
czasach upadała sprawa chrześgan w Palestinie, zakon 
niemiecki braci szpitalnych najświętszej Marii panny syoń- 
skiój, czyli krzyiaków przeniósł się do Europy: tych więc 
1222, do posługi wezwał Konrad i bogatym uposażeniem 
i obszernym ziemi chełmińskićj nadaniem opatrzył, aby 
Prusaków zwojowali. Z pomocą polską powio(Uo się Niem- 



KRAJINY. 27 

Gom, że wkrótce prawie całkićm praskie ziemie opanor 
wali. Tylko utrzymać je było jim długi czas trudna 
Świętopełk pomorski z jednśj strony, a z jinnój Mendog 
litewski podal^ali jim rigkę i <!t> powstania podniecali; 
Sudawi tóź mocniój swćj niepodległości bronili. Wszakże, 
niestrudzony zakon niemiecki przełamał te trudności, wy- 
tępił prawie plamie Prusaków, a zupełnego nad krąjiną 
pruską dopiąiwszy panowania, pochwycił 1-311 Pomwze 
gdańskie, a godził z jednój strony na Kujawy, z drugićj 
na Żmudź, do czego mu działanie kawalerów mieczowych 
w Inflantach dopomagało. 

Z czasem gdy się bałwochwalstwo pochrzciło, za- 
kon tracił swę moc i środki działania, od Polski 1410 
upokorzony został. Następnie 1454 — 1466 odzyskała Pol- 
ska Pomorze gdańskie, czyli Prusy gdańskie, Prusami 
królewskiemi zwane; krzyżacy z reszty obowiązani byli 
hołd. Naostatek Prusy jich 1525 sekularizowane w katę^ 
atwo pruskie czyli królewieckie zamienione, jako lenność; 
książę mógł w senacie rzeczypospoUtój zasiadać. Prusy 
książęce stały się tedy cząstką Polski: ale szlachta pru- 
ska niedopuszczała polskićj do reprezentacji w sejmie 
swojim; Prus nie wcielono do rzeczypospolitćj. Po zgo- 
nie Alberta II 1618 odziedziczył księstwo pruskie dom 
elektorski brandeburgski, od hołdu należnego Polszczę 
1657 uwolnił się i w królestwo 1700 zamienił. Titułu 
królestwa długo nieprzyziławała rzeczpospolita, aż do- 
piero 1764. 

Jadźwingi może z Sarmatów Jazygi tu zasiedli, wspólną 
sprawę z Prusakami, Sudawami i Litwą czyniU, stając 
się uciążUwszemi niż przed wieki Mazowsza i Polski są- 
siadami. Z upadkiem Prusaków i Sudawów i oni utrzy- 
mać się nie mogli. Ostatecznie 1264 wyginęli albo się 
rozpierzchli i znikli. Puste ziemie jich osiadali Mazury 



28 6EOGRAFJA. 

i Ruś. Jestto jedyna krajina przez Polskę rzeczywiście 
podbita, w którśj powstało województwo Podlaskie. 

Chrobatowie i Chrobacja rozlegali się po obu stronach 
Karpat od Dunaju do Pilicy, od ujścia Morawy za Bug 
i do Zbrucza. A dzielili się na Białych czyli Wielkich 
i na Czerwonych. W Białśj czyli zachodnićj części pod 
Karpatami do Dunaju provincja Wag czyli Ruhja^ Ru- 
gja, Rusja; a nad Karpatami do Pilicy Chrobacja i w nićj 
Wiślanie z miastami WiśUcą i Kjrakowem, który pamię- 
tny jest podaniem o Krakach. 

Krajina ta nie zawsze mogła swoje niepodległość utrzy- 
mać. Zasięgał w nią panowaniem swojnn Świętopług król 
Morawji, kiedy 884 w Wiślicy władał Wyszewit. Wtedy 
krzewił się po Chrobacji obrządek słowiański. Przy upadku 
Moraw 900 dotknęli ją może Węgrzy; a potym Ottono- 
wie 940, 980 sascy zwierzclmictwo uzyskaU, kiedy król 
góralski (z Chrobacji) słał 955 posły do Hiszpanji do 
kalify Korduby, który na dworze swym (od 800) miał 
gwardją z zaciążnych Słowian. 

Bolesław II czeski także tóż 992 opanował był Chro- 
bacja, aż po jego zgonie 999 Bolesław wielki w króle- 
stwo je polskie spojił. Provincja Ruhja po jego zgonie 
1025 — 1032 staia się Ottona Bezbraima i syna jego Ro- 
mana wydziałem; poczym przeszła w posiadłość Węgrów. 
Spiż tyDto z nićj przy Polszczę pozostały był tóż Wę- 
grom 1108 od Krzywoustego dany a z niego cząstkę tylko 
1412 odzyskała Polska. Chrobacja na północ Karpat po- 
łożona, utworzyła województwa krakowskie i sandomir- 
skie, z których łaciński obrządek rugował sławiański. 

Chrobacji część, która patrzy na wschód, zwała się 
czerwoną czyli Czerwieńskiem^ z miastami Halicz (Galis) 
i Czermno (Czerwno, Czerwieńsk) nad Hućwą. 



KRAJINY. 29 

Część ta musiała być czas jakiś 562 — 592 jarzmem 
Avarów czyM Obrzinów (olbrzimów) uciśniona, tak jak 
jich sąsiedzi nadbużańscy Dulebi. Ale od upadku Obrzi- 
nów, utrzymywała swę niepodległość. Do niśj się chro- 
nił słowiański obrządek gdy go z zachodu łaciński wy- 
pierał. Była lacką czyli lechicką, kiedy Włodzimirz wielki 
981, 993, na czele Rusi i Waregów zdobywał ją. Na- 
stQ)nie poczta przybierać nazwę Btiai czerwonij. Bole- 
sławowie polscy usiłowali ją zdobyć 1018 — 1079. 

W rozpadnieniu Rusi na działy główne w ni6j ksi^two 
było Przemyskie (1055 — 1159); a potym Halickie (od. 
1300). Rozerwanie w nim bywało niewypowiedziane, w które 
wdawali się niekiedy Węgrzy, Polska zaś ciągle bez prze- 
rwy. Z pochyleniem się Kijowa, Halickie księstwo w po- 
łudniowej Rusi stanęło górą. Oparte o Karpaty .wglądało 
w sprawy Kyowa, posiadało krajinę całą od ujścia Du- 
naju do Polisia, 1240 — 1300, a wpływ narodowości nie 
przestał przygotowywać jedności jśj. z Polską. (My Li- 
twa kądzielą z Rusią się wiązała, Mazury po kądzieli 
1327 zawładnęli Haliczan. Po zgonie Bolesława 1340, 
Kazimirz wielki niezwłocznie zajął to księstwo halickie 
czyli Ruś jDzerwoną i z Polską spojił. Utworzyło lo wo- 
jewództwo ruskie, z wyłączeniem Bełzkiego województwa. 



stawianie koło Wołchowa, Dźwiny i Dniepru sie- 
dzący, wielką przestrzeń ziemi z8LJnm}%: Noiiwgrodzianie, 
Połoczanie, Krywicze z naiastem Smoleńskiem, Drego- 
wiczanier^ Drewhnie z miastem Iskorost, Woiynianie 
i Łuczaniey Polanie z miastem Kijowem, Siewierzanie 
i Radimicze i Wiaticze najswobodniejsi kolo Oki, oko- 
leni plemienia fińskiego, ugorskiego ludem: Gzud, Jam, 
Wes, Mera, Murom; a głębićj ku wschodowi: Perm (Biar- 
mia), Bułgar nad Wołgą, ik-s (Artemia), Chazary. 

W pokoju żyły między sąbą te ludy, napaściami tylko 



30 GBOGRAFJA. 

dalekieh ostrońcńw trapione. Kijów płacił dań Chazarom. 
Rozboje z morza baltickiego Waregów niepokojiły od 
strony północnśj. Zapraszani lub nieproszeni (od 862 do 
1018) napływali i siedlili się po niezmiemycłi przestwo- 
rach, szukając łupów i fortuny. Zasiadł Bochwołod w Po* 
łocku, Oskold i Dir w Kijowie, kiedy z Waregów Rui 
pod dowództwem Buhka (od 862) ro^ośeiła się nad 
Ładogą i w Nowogrodzie. Następcy Runka szli w roz- 
goń nakładając Am na ludy. Podchwycili 879 Kiyów, 
opanowali 882 Smoleńsk; zgnietli 964 Chazarów; zamie- 
rzali 967—973 utrzymać w swćj posiadłości Bulgaiją 
za Dunajem; zdobyli 988 Chersoń i wszystkie grody Czer- 
wieńska w Chrobacji 981 — 998. Cała ta przestrzeń Sła- 
wiańfizczyzny, przybierała nHano Eiisi; panowanie w nićj 
potomków Rurika ustalało się; wprowadzony obrządek 
greckosławiański stawał się ruskim. Mimo dorywczych 
wariagskoniskich wygonów powodziło się miastom, na- 
stępnie w księstwa ruskie przechodzącym. Księstwa ru- 
skie składały się pospolicie z miast , które były rzeczand- 
pospolitemi pmmemi, często nad okolicznemi ziemiami 
panującemi Kniaziowie właściwie nie byli dziedzicami 
tylko z jEEunilji Rurika brani: sprawowali władzę namie- 
stniczą, albo od miast wybierani, albo od wielkiego księ- 
cia naznaczani. Wszyscy ci kniaziowie i miasta uznawali 
zwierzdmietwo widkiego kniazia w Kijowie siedzącego. 
Kijów stał się naczelnych wielkich kniaziów stolicą 
Dopadali do niego Bolesławowie 1018, 1077, Ruś czaso- 
wie danniczą czyniąc, co się stawało zadatkiem tych praw, 
z jakimi z czasem rzeczpospohta do tych ziem występom 
wała. Następnie przestwory Rusi przed wieki w pokoju 
zostające, st^ się pobojowiskiem rozbojów rozrodzonych 
kniaziów Rurikowiczów. Politika Długorękiego i Bogo- 
hibskiego, poczęła tworzyć w osadach zaleskich na grar 
nicach Asji, jinne wielkie księstwa stolice swe w Sus- 
dalu, Włodzimirzu nad Kiazmą, w Moskwie mające. Ro- 



KRAJINY. 31 

zeamsiBf się Ruś dawna z nowo powstającą i od nowo 
powstałćj prześladowaną była. Kijów coraz słabszy Sta- 
wiał opór, przestawał być spójnią Rusi, złupiony i po- 
niżony 1169 przez suzdalów, tracił urok. Złupiony i zruj- 
nowany następnie, 1202 przez Połowców, 1239 przez Mo- 
gołów, nie podźwignął się więcój. Rozwiązana dawnćj 
Rusi jedność, najściem Tatarów ciężkiego dosu doznając, 
odróżniła jeszcze Ruś południową od północnśj. 

Ruś rozpadła się we trzy części rozróżnionych żywio- 
łów, z trzech stron od Polski, Mogułów i Litwy szar- 
pana. Obojętną się stało dla Rusi kto jój zwierzchnikiem, 
byle cześć, prawa i obyczaje szanował. Litwy lub Polski 
zwierzchnictwo wyzwalało ją z pod mogolskiego jarzma. 

W południowśj części hahcko -kijowskiego księstwa, 
kniazie rurikowicze i bojary przejmowali się myślą szla- 
chty polskiśj i narodowością polską. Gedymin zdobywszy 
Wołyń i Włodzimirz 1319, następnie Kijów 1320, 1330 
i wszystkie ziemie od Putywla do morza czarnego, po- 
krewnił swę rodzinę z rurikowiczami i sadzał swojich 
na ruskie księstwa. 

W północnćj stronie dochowując żywioł gminny mia- 
sta, od 1235 nieodrzucały litewskiśj pieczy odaniając^* 
od niemieckiój i rurikowiczów napaści. W skutek tego 
1327 Połock, 1340 Witepsk, następnie Mścisław, stały 
się częścią Litwy; 1404 ze SmoleńsJka rurikowicze wy- 
parci zostali i Smoleńsk w Litwę jęty. Psków i Nowo- 
gród osobno stały z Litwą sprzylnierzone. 

W stronie wschodniój za lasami w krajinach Ugrów 
po obu stronach Klazmy utworzyła s^ nowa Ruś wielka, 
w którśj samodzierzca zostawał pod Mogółów złotój hordy 
panowaniem. 

Litwa y długo w sąsiedztwie Żmudzi ukryta, nabrała 
sprężystości wtedy gdy pognębieni Prusacy i £otysze, 



32 GBOGRAFJA. 

a wnet Jadźwingi u nićj schronienia szakali, kiedy wspólne 
tych narodów bałwochwalstwo uciśnione było. 

Pierwsi książęta litewscy byli dowódzcy wojowników 
w obronie wolności stawających. Dopiero familja Łutu- 
wera poczęła tworzyć państwo litewskie^ które/ organizo- 
wał Gedymin. Odtąd jest w Litwie monarcha, wielki 
kniaź litewski i rusM, całym państwem władnący, wszy- 
stkich kniaziów suzeren. 

: Żmudź osobno do uigi z narodem litewskim przystą- 
piła: ale na swojich prawach swobodę ludu prostego za- 
strzegających, tak jiż Gedymina rozporządzenia do niój 
się nie rozciągały. 

Gedymin stale trwał w przymierzu z liokietkiem; 
zajął Wołyń 1319, Kijów 1320; Podole, Witepsk, Po- 
łock 1327 ; do Nowogrodu wysłał 1331 syna aby tę rzecz- 
pospolitę ubeśpieczyć. Choć był wielkim kniaziem litew- 
skim,, państwo swe widział być ruskim. Za Olgierda, 
gdy Polska 1340 halickie księstwo objęła, upomni^a się 
1349 o zajęte ziemię. Ugodami, ostatnią mianowicie 1366 
w części posiadała je, w części dopuściła jako l^mość 
trzymać Litwie. Olgierd tymczasem resztę ku wschodowi 
Rtt^i zajmując, odparł Tatary i Krim pod swe zwierz- 
chnictwo 1366 zajął. 

Gdy Jagiełło na króla polskiego 1387 poszedł, stało 
się między litewskiemi kniaziami niepokoju dużo. Witold 
zostawszy 1392 nanąiestnikiem uciszył je nareszcie, księ- 
stwo Smoleńskie 1404 umorzył, u Wiazmy granice Li- 
twy zakreślił; Podola do Polski dołączyć 1411 niedopu- 
ścił. Po jego zgonie 1430 zachwycili Polacy Podole, wnet 
1434 w województwo obrócili. Następnie roztoczyły się 
przeciągłe 1447—1448, oprawo i posiadanie miast ru- 
skich zatargi. Tymczasem poczęły odpadać od Litwy ru- 
skie krajiny: Litwa swśj opieki nad Nowogrodem i Psko- 
wem> utrzymać nie zdołała: obie rzeczypospolite 1479 upa- 
dły. Nowogród siewierski 1490, a wnet Brańsk, Starodub, 



KRAJINY. S3 

Gzerniechów 1494, w ręee moskiewskie przeszły. Litwa 
(od 14d9) szczerze pociła się skłamać do spojenia się 
z Polską, co unją lubelską 1569 uskutecznione zostało: roz- 
graniczenie między dwoma narodami umówione, księstwa 
i ziemie w województwa obrócone. 

. . Erajina późnićj Inflantami zwana, zamieszkałą była 
od Estonów^ iti£?({ti? czyli Inflantów, Czudą, Czuchońcami 
t6ż zwanych, i od Łotyazów; a na boku tśj krajiny za 
Dźwiną nad Windawą siedzieli Kuronia a wzdłuż Dźwiny 
Semgali również łotewskie ludy* Kiedy nastały przed- 
sięwzięcia krzyżowe, Mejnhard, świątobliwy kapłan, udał 
się z kupcami bremeńskiemi do Liwonów i naukę chrze- 
ścjańską jim opowiadał* Było ztSożone miasto Biga a Mejn- 
hard, .uczyniony od papieża 1170 biskupem ^ rozpoczął 
szereg biskupów i arcybiskupów rigskich.. 
>i £o zgonie Mejuharda 1199 został biskupem Albeit 
de Bunhoff i zafundował zakon kawalerów mieczowych. 
Z jtazu podlegali' oni arcybiskupom Rigi, ale od czafiu 
jak się 1234 z zakonem krzyżackim połączyli ^ nietylko 
się z pod władzy arcybiskupi^ wyzwoHlij ale nawet roz- 
ciągając nad/Liwonami, Łotwą, Kuronami panowanie, dla 
arcybiskupów groźnemi i niebezpiecznemi stali W tymże 
^aasie kiedy kawalerowie miieczowi swe zabory rozwijali, 
Duńczycy opanowali 1216 Estońją i pobliższe wyspy.^ 

. Kiiedy już miejscowe bałwochwalcze ludy ujarzmione 
zostały, spotkał się oręż kawalerów mieczowych z cfarze- 
ścjaikami, Duiczykami, Pskowianami, Połoc^anami, z Ru- 
sią i bałwochwalczą Litwą. Zakupili oni od Waldemara 
in Estoi^ą, czym uzupełnili w tój stronie panowanie swoje. 
Wprzód nim kawalerów mieczowych, zachwiał się za^ 
kon krzyżacki, wielki mistrz krzyżacki Albert 1513^ wzią- 
wszy okup czyli opłatę, wyzwolił mistrza kawalerów mie*- 
czowych Waltera Plettenberg. Ale niebawem sobie samym 

3 



3>4 GBaaRAFJA. 

20stawieiki kawalerowie mieczowi, zagrożeni zostali wi^a- 
stającą. potęgą Mo^wy. Szukali obcćj pomocy w Polszr 
cze, Danji, Szwecji, a przez to więdćj jeszcze na siebie 
Moskwę wyzywali. Ostateczne 1566 mistrza Gottarda 
Eęttlera z Polską układy, sdoilarizująoe zakon mieczowy 
oddawały w ręce polskie i litewskie Inflanty z Eatonją^ 
a tworzyły lenne rzeczypospolitśj pobkiój aż do wyga- 
śnienia domu Kettlera, księstwo Kurlandji i Setniffalji. 
Ale Szwedzi wraz osadzili Estoiyą, a Danja jeszcze 
czas jakiś' wdawała się do spraw inflancMch, aż naosta^ 
tek prawa jćj do Piltina i jinnych okolic, opłatą 1583 
zaspokojone zostały. Wkrótce potom Inflanty stały się 
przedmiotem ci^owiecznych Polski ze Szwecją bojów. 



Na wschód Smoleńska za lasami podlegali wcześnie 
waregskiśj Rusi, około Wrfgi i Oki przesiadujący Ugry 
i woteańskie Bulgary. Sadowili się między nimi sławiań- 
skięgo rodu Rusini, stawiali miasto Periasław zaleski, 
Włodzimirz klazmeński, Halicz północny, Nowogród niSny 
przy zbiegu Oki z Wołgą i mieszali się z miejscowymi 
Ugrami, tworząc nowy ród Ruski rossijski, którym zawła- 
dnęła z Rurikowiczów dinastja, od jinnych wyosobniająca 
się Rusi dawnój niechętna^ Ruś dawną pochłonąć mająca. 

Z Suzdala przenosiła się do Włodzimirza klazmeń* 
skiego. Ujarzmiona 1237 przez Mogułów, którćj honły 
opieką rozwijała swę politikę. Stolicę 1294 do Moskwy 
{HTzmosła. W niój osiadł 1308 metropolita i osobnym »ę 
stał 1448, 1458 od kijowskiego. W niój wielki kniaź car^ 
przyjął 1482 puściznę po zgasłym carstwie byzanckim. 
Otrząsnąwszy się 138(>—1462 z jarzma tatarsMego, wszy- 
stkie wysilenie obrócił od 1490 na odrywanie Rusi da- 
wiiśj od Litwy i Polski. Batory zatrzymał 1579 — 1582 
i odparł powodzenie, a wnet 1598 dinastja przepadła. 
Polska wiodła na Moskwę carów, w ni^* 1605, 1606, 1610 



KRAJINY 35 

do 1612 gościa, swój uszczerbek odzyskiwała, karmiąc się 
nadzieją, że dla swych zasad pozyszcze myśl bojarską. 
-A choć zawarty pokój 1619 zawiesił sąsiedni zawód, sa- 
pieżyńskie wezwania powoływały Moskwę do zjednania 
się braterskiego, czyby zostali z powołaną na tron Ro- 
manów dinaslją, czy przyjęli rzeczypospolitój urządzenie, 
jak jim dogodno: woleli nienawiść i carów ^ mają dziś 
imperatorów. 

Wołoeza naród w XIV 4?yyszedł 2 gór siedmiogrodz- 
kich i zadunajskich, i osiadał około Aluty, Prutu i Moł- 
dawy. Sami zwali się muntanami to jest góralami; od 
jinnych zwani byli Woiochami^^ powszechną nazwą jaką 
dawano Serbom, tlaskom, Bułgarom z trzodand na wy- 
pasy przeciągająćemi się. Z czasem^ z powodu^ źe jich 
mowa ładńską się być wydaje^ przybrali nazwę Rumianów. 

a Wołosi. co koło Prutu siedli ^ wczesno od rzeki 
Moldawami nazwani zostali ^ a krsyina jich Multany. Była 
to krajina księstwa halickiego ^ obierając sobie wojewodę, 
uznali tedy zwierzchnictwo książąt halickich. Kiedy Ka- 
zimirz wielki takowe 1340 na rzecz korony polskiśj za- 
jął, wołoscy w Moldawji wojewodowie powinni byli króla 
polskiego za zwierzchnika uznać. 

Jakoż poczęli hołd oddawać. Obowiązali się mołdaw- 
scy wojewodowie, zachować wierność^ niezawierać bez ze- 
zwolenia umów^ uwiadamiać o niebespieczeństwie^ dostar 
wiać 7000 ludzi, a w nągłój potrzebie .z całemi siłami 
swenu i osobiście ruszać; udzielać polskiemu handlowi 
•wszelką pomoc, nad Dniestrem nie stawiać zamków, nie 
pobierać ceł, ani zasadzać jazów; rocznie nadsyłać kró- 
lowi 400 wołów na kuchnią, 200 wozów wyziny, 200 sztuk 
szkarłatu^ 100 koni i jinne podarunki; a kiedy można 
winni byli osobiście dla oddania hołdu przybywać. 

Jak do Halicza, tak wdzierali się do Moldawji Wę- 



3G GEOGBAFJA. 

grzy; potym Turcy. Wołosi bywali na stronnictwa rozer- 
wani; stawali się niewiernemi. Różne stronnictwa popie- 
rała rzeczpospolita polska; albo znamienici panowie pol- 
scy usiłowali Moldawją osadzać wojewodami Polszczę wier- 
nymi. Już od Zygmunta starego, sułtanowie tureccy po- 
.częli się wdawać do wynoszenia i utwierdzenia wojewo^ 
dów, a pokój w Buszy Żółkiewskiego 1617 potwierdzony 
pokojem chocimskim 1621 zdał to zupełnie na Turcją. 
Tak stopniami Moldawja przeszła pod tureckie panowanie. 



Po kolejnym ustępie , fińskich ludów, Avarów, Bułga- 
rów, Madjarów, całą przestrzeń od ujścia Donu do ujścia 
Dunaju, z ludzi ogołoconą, zasiadły 885 — 895 hordy 
Pieczingów tureckiego plemienia. Porozbijali i sp^łzili 
te hordy koło 1050 pobratyńce jich tureckiego tćż ple- 
mienia Połowcy czyli Komani; i zasiedli od Wołgi i Donu 
niedalćj jak do Ingulca, ale się wdarli do półwyspu Cha- 
zaiji czyli cherzońsMego. Chazary utrzymali jednak nad 
Donem zbudowany (839) swój Białygród, Sarkel. Zko^ 
leji rozbili 1235 — 1240 komańskie hordy Tatarzy Mo- 
golscy^ — zajęli stepy jich i cały półwysep chersoński, co się 
stało KapczacJdego hanatu rozdziałem. 

Kapczacka horda, ze śmiercią Dzbeka 1341, poczęła 
«ię domowemi kłutniami osłabiać, na mniejsze hordy, ha- 
naty, caraty rozrywać. Od niój wyosobnili się Przekopey 
którzy u przekopu w Krimie i na stepach czarnomorskich 
koczowali. Olgierd dokonywając wyparcia mongdskiego 
nad Rusią panowania, odwiedził zwycięsko 1363 stepy 
i Krim. Przekop(qr poczęli uznawać zwierzchność litew- 
ską. Witold mimo klęski 1399 nad Worsklą poniesionój 
utrzymał tę zwierzchność, w Kapczackićj nawet coraz 
więcćj rozrywającej się hordzie, hanów ze swdj ręki po- 
wodował. Ustało wdawanie się Polski do Kapczaku ze 
zgonem 1506 Szachmata w Kownie i hanat się rozwią- 



RZEKI. 



37 



zał. Przekopcy choć się sułtanom i kalifom tureckim pod- 
dali, pozostali w. stosunkach z Polską; wystawili na dru- 
giśj stronie Oczaków i powtarzali, że z nim na ziemi 
pobkiśj siedzą. Pobierali jturgidt aby rzeczypospolitśj 
shiżyć. Osaczeni niejako byli, gdy się kozaczyzny koło 
Zaporoża i za Donem tworzyć poczęły. Krwawa ukrajin- 
nćj kozaczyzny i ludu ruskiego ze szlachtą polską ubi- 
jatyka jeszcze więcćj jich w ostęp kozaczyzny ujęła, gdy 
się naddonieckie okolice 1650 zaludniły, osiadła tu ko- 
zaczyzna Moskwie się 1654 poddała. Po rozwiązaniu Za- 
poroża i kozaczyzny 1772, niebawem i Przekopcy ze swym 
Krimem do Rossji wcieleni, byt swój stracili. 





c. 






RZjEKI. ,; 




Bo morza Baltiokiego 


z prawej strony: 

Uświata 

Obol 

Połota 

Drissa 

Dubena 




Dźwina czyli 
Duna. 


Ebest cssyli Labba 

Zlew^g: ■ - ' " 

Męża 






Gobza czyli Kaspla 
Widzba 

Uła . 

Uszach 


Lessa p. 
Sereja p. 


■ł 


Dzisna 






Rubiesz 


Miimel 




Aa 


Swola 


Windawa .... 


Mirwita 


Musza p 



38 


GBOGRArJA 






\ z fraw4: 






Berezina 

Kotra 

Mereozanka 

Wilja < 


Wiazina /. 
Narocz p. 
Oszmiana /. 
Zejana p. 
Wflenka /. 
Swientaj?. 


Memel czyli Nie- 
men, uchodzi do 
Kurischhafih 


Szoją, Niewiaża . . 
Dubissa j 
Jura 


AbeUa 1 
Szuszwa czyli 
Jaśwojna p. 


< 


Minga; 

Mołczad 

Szczara 

Zelwianka 

Rosa czyli Roś 

Swisłocz 

Łososna 

Hańcza 

Birszajka 

Szeszupa; 




Wisła 


I ^aw6j: ' 
Skawa 
Skawinka 






Raba 

Dunajec 

Wisłoka 


Biała 
Poprad 




Kolbuszowka 






San 


Wisłoka /. 




Wieprz 

Świder 


Bystrzyca L 
Tyśmienica p. 



BZEKI. 



39 



\Visła trzema ko- 
rytami do morza 
uchodzi, lewym 
Motławązwanym 
wprost do morza 
Baltickiego, śród- 
kowym i prawym 
czyli Nogatem, 
przez Friscłihaf 
do tego i morza 
Bałtyckiego 



Bug. 



Naiew 



Wkra. 
Drwęca 
Ossa; 

s lew4: 
Przemsza 
Dłubnia 
Srzeniawa 
Nidzica 
Nida 
Schodnia 
Kamienna 
Radomka 



Muchawiec p. 
Krasna I 
Lśna p. 
Nurzec p. 
Liwiec t 
Supraśl p. 
Biebrza p. 
Pisz^a. j?* 
< Szczkwa- pi 
Rosoga p. 
Gmulew p. 
Orycz p. 
Działdowka 



Pilica . 

Bzura 

Noteć 

Brda 

Wda 

Fers 

Rodau 



[Czarna p. 
Wolborka /. 
f Drzewica p. 



I! 



40 



GBOGRAFJA. 



Warta uchodzi do 
Odry, a Odra do 
morza Baltiekie- 
go. 



Do mona Ciamofo 
wohodtfee: 



Pnlefitr. 



Boh 



Widawka p. 
Ner p. 
Prosną /. 
Rogoźna p. 
Obra I 

Noteć p.. . . 



I praw^: , 

Tyśmienica ' 
Stryj 
Swica 
Łomnica 
Bystrzica; ' 

Suchodołka 

23otalipa 

Stripa 

Sered 

ZbruGz 

Smotricz 

Studzienioa 

Uszica 

Bystrzica 

Wierzbica 

Lądowa 

Muraszka czyli Murawka 

Rusawa 

Markowka 

Jahorlik. 

I praw6j: 

rWock 

Izhar. Zhardk 
JDeraźnia 
JRow 
jSebiica 



{Głda czyli Kud- 
dowp. z Dobrzi- 
cą i Złotaw%. 
Drawa czyli Dragę 



KZBKI. 



41 



Boh 



Djiiepr; 





Sawranka 
Kodima 


' . -^ : 


• ł ' 'y 


Bożek 


1 


.'!'«. » 


Ikwa . ' :; 


' 


.11 !' . 


Desna -i^ 


Ugorski Tikicz 1 


. . • 


Sob 


Gniły Tikicz p. 


• , ..i. •' 


Sinucha 


Wis 




* 


Tatran p. 


\ ; • ■ 


s praw^': 


Taslik czarny 1. 


". > ' ' > ; 


Wop . \= 






Druck 5' 


Hajna p. 




Berezina . . v , i . 


Plissa p. 




' ' 


Bóbr 1. 
Swisłocz p. 


! . ■'. \ / 


< ■■■ . ' '•/ ; M \ ,: 


GOmĄ' i4:in 


. /.' 


.•.•. 'I •.■•■■// . 


Ihirjaiję^. . . > ^ : 


-:; // 


:i ...-■.. . . .N;/ •'• 


Stodhodyu . 


"' ' . -.J- .1 ■. 


\ :; '1 . . .;>. . ;; . ■ 


jBina' 1. > / . 
Jasiołda Ł :• 




• ■ ;, .\ •>. .. .:,^ 


atyr p.i,.lkivaipv 
BobrikL .. ..m 


: '■/•■ { • i' 


•■..,'■ . ■ : . .\ 


Gna Ł : • < 


; ł 1 ' I ■ ; ■. 


Prypećii. .... . ....^^ 


Ządhwa /. >: . 
HoriE'p.Słuczj0i.\» 
Uwap.; . 1 




• ; :.. .•• -^ ..:•• .- 


Słiićz L Uixr&czp, 


•'•■■, ' *'■ ' « 


• •■;_ \ •;' ■ .i /.' •• , ■ • 


\JtmKp. ' • » j 


■ ,,. : 


■ ••. ' _ ''■ • 'ż •■ " •'' .•• 


PticzJ..-Orfezay.ł 




.. ■: /•■ ■.. >■!• ..; • 


Słowieczna >>• rv i 


• s; .'. 


.• ■■ .'/. • • . :• •' . 


IHiijwa p.i . ? ^ 




. • , . , » ,' . ^ 
Teterów ..... .,. ' 


Myka;Ł 
Dzwiż p.Ai ♦ 



42 
Dniepr . 



G£06BAFJA. 



Irpień . 
Studma 



Roś . 

Moszna 
Taśmin 



Desna 

Trubież 

Sula 



iZarkap. 
lUnawa L 

IRastawica /. 
Kamionka 1. 
Olszanka /. 
Olszanka p. 
Rosawa /. 
Wechra p. 
Ostr L 
Turja I 
Pronya p. 
Biesiedź /. 
Iput I 



IseU si^amie są: Dź^ina, Windawa, Niemen, Wi^a, 
Swienta, il^iewiaża, Wisła, Bug, Nanew, Wieprz, Wi- 
słoka, Siaft, Dimąjec, Nida, Pilica, Boda, Warta, Pro- 
sną, Noteć, Dniepr, Berezina, Pripeć, Jasiołda, Stir, Ho- 
rin, Słucz, Soż, Wiele jinnych mogłoby być równie spła- 
wiiydi, gdy^)y z nich usunąć zawady. Dniestr w wielu 
miejscach dla skał trudne ma przeprawy. Na Dnieprze 
porohy przerywają żeglugę. Oprócz Wi^ i kilku rzek 
do ni^' wpadających, oraz Dniestru^ które biorą po- 
cząjbek z gór karpackich, wszystkie jinne z wyższych 
tylko miejsc wytayskują i płyną po płaszczyznach, czg- 
stp baideo. słabego spadku, jak jest bieg Pripeci. Bo 
kraj całćj Polski jest prawie bez góc. Prócz pograni- 
c&spych karpatów ledwie jakie wzgórza i małe tu i ow- 
dzie akazi^ą się wyosobnione góry. Jedtiak są rzeki wcale 
bystro płynące jak naprzykład Niemen* 

Kanał]rv Kanał Ogińskiego łączy z północy na połu- 
dnie Szczarę z Jasiołda; Muchawiecki z zachodu na wschód 
łączy MuchaWieks z Piną. 

Jeiitr&t Po różnych stronach Polski są nie małćj wiel- 



PBODUKTA. 43 

koóci. Gopło w K^jawach; Świteź na Polisiu, hMjio Buga. 
Na Podlasiu północnym i w województwie troekua blisko^ 
granic pruskich znaczne i liczne jeziora. W półnoenćj 
części Litwy, w Bracławskim, Dzisneńskim, około Usza- 
Cza i Uły pehio jezior. Polisie koło Pripecł jest mokre^ 
błotne, często samym trzęsawiskiem. 

Nie sikając w odległe wieki utworu kuli ziemski^^ 
z pewnością dają się dostrzegać świeższe na ziemi prze- 
jistoczenia: wiele bagien oschło;, niektóre jeziora poza*- 
łaziły lub ziemią pokryte zaskorupiały; szerokie ni^ 
w Xin jeszcze wieku przez Sudawów i północnych Ja« 
diwingów uprawiane, zapadły pod niezgłębioną piasków 
warsztwę; porozwiewane zostały piaszczyste wzgórza i od- 
wieczne naspy; ziemia na Polisiu w niektórych okolicach' 
zdaje się podnosić. 



ZAMOŻNOŚĆ i PRODUKTA. 



Krajina Polska liczyła się do krajów z przyrodzenia 
zamożnych. Jeśli w Mazowszu ledwie się rolnik trzema 
ziarnami cieszyć może, w różnych okolicadi korony i Li- 
twy po kilkanaście a po kilkadziesiąt nawet zbiera. Grunta 
choć umiejętnym sposobem niebyły sprawowane, wyda- 
wały okwite żniwa. Na Podolu, Wołyniu, Ukrąjinie i czę- 
ści Rusi, rola tak jest tłusta, że bez nawozu i pracowi- 
tój uprawy bujne przynosi urodzaje. Żyzności Polski mo- 
żna brać miarę z tego, że po opędzeniu domowydi pc^ 
trzeb, różnemi drogami ok(^o 100,000 łasztów różnego 
zboża rocznie się rozchodziło; a drugie tyle trawiły go- 
rzelnie, najwięcój żydom arendowane, z czego wynikało 
rozpojenie i zubożenie kmiedów. Najlepsze żyto rodzi 
się w Litwie i w ruskich krajach; pszenica w krakow* 



44 GBOORAFJA. 

skkn i sandomirskim; proso na Ukrajmie i Podohi; lny 
na Żmujdżi, w Kurlandji, w Wiłkomirskim i upitskim 
powiatach, oraz na Podgórzu; konopie na Białćj Rusi. 
Po lasach' i polach, bujne najdują si§ pastwiska, na któ- 
rych liczne chodują się, krów, wołów, świń trzody; mno-^ 
gie owczarnie i dziehiych mocnych a lekkich koni stada.' 
Wołów co rok Polska do 30,000 za granicę przedawała. 

Lasy i pola okwitują we wszelką zwierzynę i ptastwo; 
w dziki,! łosie po różnych kniejach; jelenie w niepc^o- 
ndickich i radomskich puszczach; niedźwiedzie czarne 
w litewskich; żubry w białowieżskich puszczach; bobry 
w Litwie i na Polisiu; w samy, rysie, wiewiórki, kuny, 
zające, wydry, żbiki, lisy, a najwięcśj w wilki Stada 
kbni' bujają po Ukrajiiiie. Dzikiego ptastwa wszędzie moc 
jest wielka: cietrzewi, płuszców, gołębi, przepiórdj, kwi- 
czołów, bekasów. Największą mają zaletę kuropatwy pod- 
laskie, jarząbki inflanckie, kwiczoły krakowskie, śnieguły 
łowickie, drozdy pruskie. Niemnićj ryb po rzekach i je- 
ziorach: węgorze, szczupaki, jesiotry, łososie, karpie, liny, 
okonić, sandacze,^ sWy, minogi, sielawy, ńądry, pisko- 
rze, czyli wiuny poliskie. 

Jeszcze lasy nicHniemą moc pszczół i baifci zamykały, 
które wielką jiłośĆM wosku i miodu, Upcu kowieńskiego 
irożmajide syconych napojów dostarczały. Na' Ufcrajiaie 
i aa Podolu* roją się pszczoły w dziuplach^ Czerwiec czyli 
kermes . w południowych województwą^ch okwity^ nieobo- 
jętoym ^dla kraju był kiMyś produktem. Lasy 'w rozmar 
jite i donośne drzewo zasobne^ Brak tylko-łasów w' po- 
znańskim i na ukrajińskich stepach. Ale wielkie puszcze 
były w Sandomirskim, w Ldt^e, na PoUsiu. Dęby sta* 
rodrzewy po całćj Polszczę i Litwie znajdowały się; mo- 
drzewy jeszcze w sandomirskim i rawskkn niewytępione; 
sosny wszędzie dorosłe; świerki w koronie; jodły w Li- 
twie^ buczyna w województwach bliższych górom karpa- 
ckim; ols^na, brzezina, lipa, topola, grab, jesion, klon, 



PBODUKTA. 45 

i rozliczny czamodrzew, lasy i. bory po iwszystkicb wo- 
jewództwach napełnia. Z lasów drzewo na budowę, klepW, 
wańczos, belki, Dźwiną, Niemnem i .Wisłą do portów spła- 
wiano; puszcze litewskie i poliskie, dostawiały masztowego 
drzewa. Zioła apteczne; znajdują się wszędde. Manna' 
polska po ^elu miejscadi obradi^a. Liczne kwiaty i owocię, 
rozmajitego gatunku, jabłka, gruszki v wiśnie, śUwki, mo- 
rele, brzoskwinie na powietrzu otwartym, się . chod\óą 
a niektóre z tych dziko po lasach i poladi rosqą; .wino- 
grona dochodzą. Figi, pomarańcze, cytry oy, ananasy pod 
dachem i za szkłem swój dojrzałości dochodzić mog|. 
(Jrzyby, rydze, pieczarki, trufle, smarze, ogrpdowizny, 
szparagi, melony, arbuzy, smugi ukriajinnę^ wydają wybprne 
i ogroBoajój wielkości.^ i . , 

Olkuslde wzgórza, zasobne w kruBzcze złota, srebra, 
cyny i ołowiu, wodą w XVII wieku zostały zalane. Mąjją 
się zaajdować złote żyły w.górachzwanych Grójec u ;Żyr 
wca, Koton i Strzebel za Myślenicami w, gruntach Su- 
deckich; w Chęcińskich srebro, ołów, lazur i.mariBiury; 
w Bieckich koperwas, miedź ;,;srebrp w Now^górze w dor 
brach Tęczy ńskich, a w jinnych gór^h tychże dóbB, 
miedi i węgle ziemne; w Babiśjgórzeiżywę ąrebro; w ^- 
rostwie Nowotai:gskim, żyły złote^ miedź i krwawinki; 
w Tatrach kamienie od czeskich niepośledniejsze; pny 
Secyminie srebro i lazur, przy Sławkowie ołów; w kra- 
kowskim przednie marmury^ przy wsi Rudawie w gójcie 
Dębinku, i WfSielcu przy Czarnój^ -przy miasteczku Skalec 
.kfuni^ne góry nierzadkie są w. województwach kratkor 
wskim i.sandomirzkimi 

Jak w jinne metale i w rudę żelazną najbardziśj zar 
można Małopolska* W niój założone kuźnice w Siewier- 
skim, Prudle, Żarkach, Kuźnicy, Rudniku, Kielcach, 
Samsonowie, Piotrkowie, Drzewicy, Przysusze, a nade- 
wszystko w Końskich dodają dosyć, wcale dobrego żelaza 
na potrzebę domową kraju całego. 



46 GKOGRAFJA. 

Sól baJwaniasta, dosyć zbi^aca Polskę ale żupy Wie- 
lickie i Bochneńskie s% jedne z europejsldch w sól naj- 
zamożniejsze, jednakże z nich na rok tylko 200,000 be- 
czek niespełna dobywano. Sól ruska warzona wyrabia się 
w Samborskim i po różnych mićjscach ruskićj provincji. 
Z tego zapasu soli, tg miał naród dogodność, że prawie 
każdy w tg istotną żyda potrzebę był dostatecznie i tar 
nio opatrzony. 

Znali to Polacy, że jich zamożny kraj i jego produ- 
kta nie były tak użyte, jakby użytemi być mogły, i wcale 
się do onych przerabiania nie garnęli. Mało tedy w Pol- 
szczę rękodzieł lub fabrik było. Rękodzieła sukienne 
w Leśnie, Rawiczu, Koźminie, nie mogły jiść w zawody 
z obcymi. Jedne wyroby: pasów do stroju w Nieświeżu, 
w Drzewicy, we Lwowie, jistotnie znamienite były. — 
Strzelba najlepsza była mohilewska, szpady korszkiewslde 
w krakowskim, szable staszowskie w sandomirskim, ró- 
żny oręż świątnicki. 

Korzenne, rękodzielne i różnego rodzaju wyrobów 
towary, z dawna i do końca od cudzoziemców za goto- 
wiznę kupowano.- Wszakże tyle musiała mieć Polska swo- 
jich własnych prawie nieprzerobionych do sprzedawania 
przedmiotów, i tyle onych przedawała, że w czasach dla 
jćj handlu najmnićj sprzyjających, billans pieniężny ja- 
wnie się na stronę Polski okazywał: niemiała bowiem 
swojich własnych pieniędzy, tylko cudzy do niój przy- 
bywał i kursował. Musztiny czyli hollenderskie i hi^^ 
pańskie talary na Żmujdzi, ruble rossijskie w Litwie, 
talary pruskie i rozmajita saska i niemiecka moneta 
w Polszczę. 

Kiedy Stanisława Augusta panowanie nastało, naród 
był usposobiony do obudzenia się z letargu swojego i roz- 
wijania zdokości swojich. Wtedy niemało w dochodach 
i korzyściach handlowych straciła Polska, przez odpa- 
dnienie najbogatszych provincij: wszelako zjawiły się dość 



PBODUKTA. 47 

liczne przedsięwzięcia do oblotów handlowych i zaldada- 
nia fabrik. Pomnożyły się banki, powstał kredit, liczne 

^ kapitały 8zły w obieg; szukano dróg handlowych do mo- 
rza czarnego, kopano kanały; Ogińskiego łączący Nie- 
men z Pripecią; muehawiecki, przez Jasiołdę i Mucha- 
wiec łączący Pripeć z Bugiem. Otworzyła się mennica 
w stolicy i ludwisiamia, fabrika fiarfurów i fajansów 
w Belwederze królewskim, porcellany w Korcu. Obywa- 
tele zwracali baczność na fflepszenie rolnictwa. 

W podobnych przedsięwzięciach, stał się pamiętnym 
Antoni Tyzenhaus podskarbi nadworny litewski. Za 
jego staraniem budownictwo i naprawa dróg po Litwie 
się rozszerzyły. On pobudował w Grodnie Horodnicę 
i w bliskości Łososnę gdzie w krótkim czasie pozakła- 
dał fabriki, obrusów, sukna, bławatów, pasów, wyrobów 
żelaznych, robienie pojazdów. Czynił to z wielkim natę- 
żeniem i gwałtownie, obraził przeciw sobie niechęć. Jego 
upadek zadał niemały cios i samym zakładom. Zosta- 
wione swojemu losowi, nieprzestały jednak krajowi po- 
żytek przynoś. 

Jak z każdego stanowiska, tak i w przemyśle i han- 
dlowych zabiegadi, oczywiście się zdohiości narodowe 
rozwiały. Ale piętnaście lat pokoju i ostatnie bytu rzecssy- 
pospoUtśj, byfy nadto krótkie aby mogty do swojśj przyjść 
pory. Wywrócenie ustawy rządowćj, zwiąskiem targo- 
wickim, zadało gwałtowny cios całemu krą|owi. BanM 
upadały, nikły kapitały i kredit, fundusze i fortuny oby- 
watelskie porujnowane zostały; handel się zatamował, 
cena dóbr spadła, brak obiegu brzęczącego dał się uczuć 
i w takim zbiegu niedoli, rzeczpospolita . z narodem, 

. swego się upadku docz^ali. 



48 OEOGBAFJA. 

POŁrr YÓZISTY PODZIAŁ 

.w. . . ^^ wojewddxtwo. P. powiat S&* £i«mia. G. grrtfd. S. s«j;nlkh 

. ■••• . ! I . ; !. I \ • ' i . ;:- .. . n.- ; • ■'• 
•. -^i' »..-.■... . ., • ,.,' : . , ,.:.;••, :.. :•.: , 

L W, Poznańskie/ P^jfoznai G* , ,, 

. \ ' , . Z, Wschowska G. 

...I^ ;■ . '• P. Kościap.G* * .. '.'•■' 
. : ' . _ P. WałeczG* 

2. W. Kaliskie, R Kalisz G*.. . , ' j 

'P. Gniezno G*; . ; 

/,.' ■' ■-;. p. Nakło G. " /' ■ •.;'.,' 

,: . ^,...; :,." p„pyzdiyG*,. ,:.\.; \ :"• •^.. '. 

-..-•;■/ .; P-,^onipG* . .,/• .;:; , : \ 

Dwa te województwa, poznańskie i kąliakse^ miewają 
sejpiki: wspólne w Środzie. Do generała MF^elkopolsikiego 
należy,. gro^iSw sjedn^ (gwiazdkami oznaczonych). , Boku 
1768 od wojeiwództwsa. kaliskiego ;»ą oaotne ^ojewództyro 
gai^Snieńskie .oddzielppe. ozpstaJ^ .trzy powiaty : Gniezno, 
Nakło \'Kmi:'^ .•■•.-,:. .... ,...., . . '; 

i3w w. Sieradzkie. . P. Sieradz G.- . . . .;: k 

-/<io i. ...{ i . ^::P:iPiÓtrbÓIW.Gi . ■'■■•: . , ■ i: 

.' •••'!'!..;. '.{ i': =P/Szadek.''- ^ -..r-i..^/. 

4.:.l...,.;...:....P;Wieluńa ] 2 ^i^M,u 

P. OstrzefizóWa 1 ^' ^^^ł^^^^^-. 
4. W. Łęczyckie. P. Łęczyca G. 

P. Brzeziny. 

P. Orłów. 

P. Inowłodź. 





DZIAŁ PHOTINCIJ. 49 


6. W.Brzeskie- 


P. Brześć G. 


kujawskia 


P. EAdzi€aów G. 




P. Przedccz G. 




P. Kowale G. 




P. Kruszwica G. 


7. W. Inowro- 


P, Inowrocław G. 


cław. 


P. Bydgoszcz jG. 


Oba te województwa Brzeskie i Inowrocławskie mie- 


wają, sejmiki ws 


polne w Radziejowie. 


8 


. . . P. Dobrzyń . . . . j 




P. Rypin > Z. Dobrzinska. 




P. Słońsk ) 


Ta ziemia sejmikuje w Lipnie, ma swój gród w Bo- 


brownikacłi. 


• 


9. W. Płockie. 


P. Płock G. 




P. Bielsk. 


' ' . 


P. Raciąż S'; " 




P. Sierpc. 


' 


P.Płońsk. 




P. Strzeńsk j, 


i .' . . 


P. Niedzborz . . . 


Ż. Zawskrzińska. 




P. iOawa 




10. W. Mazo- 


P. Czersk G. S. . 


\ 


wieckie. 


P.Grójec 

P.Warka ..... 
P. Garwolin . . , 
P. Warszawa GS 


Z. Czerska. 




P. Błonie .... 


. z. Warszawska. 


''■ 


P.Tarczyn.... 


. ) 




. P. Wizna G.S.. 






P.Wąsosz., . . 


.; Z. Wijdia. , 




P. Radriłów... 






Z.WyszogródG.S. 






4 



50 



GEOGSAFJA. 



P. ZakroGzimGS, 
P. Serock . . . 
P. Nowemiasto 
P. aechanówGS 
P. SąjChocin. . . 
P. Prasnysz , . . 

P. Łomża G. S. 
P, Kolno ..... 
P.Zambrów. * . 
P. Ostrołgka . . 

P. Różan G. &. 
P. Maków 



P. Nur. G. S. . . 
P. Kamieńczik . 
P. Ostrów 



Z. Zakroezimska. 
Z. Ciechanowska. 

Z. Łomżinska. 

Z. Różańska. 
Z. Liwską. G. S. 

Z. Nurska. 



W tym województwie Mazowieckim, każda ziemia sej- 
mikuje* u siebie, a wspólnie miewają generała w War- 
szawie. Do starosty Wiskiego należy gród Wąsoski; do 
Łomżińskiego grody Kohio, Zambrów, Ostrołęka; do Ró- 
żańskiego gród Maków; do Nurskiego, grody Kamień- 
czyk i Ostrów. 

11. W, Rawskie. P. Rawa G. S. . 
P. Bielsk .... 



Z. Rawska. 



P. Sochaczew GS 
P. Mszczonów . . 
P. Gostinin G 
P. Gąbin. S.. 
Generał tego województwa w Bolimowie 



I Z. Sochaczewska. 
I Z. Gostińska. 



12. W. Chełmiń- P. Toruń. \ 

skie. P. Grudziądz. . . > Z. Chełmińska. 

P. Radziń S. . . . ) 



DZIAŁ PHOyiNCIJ. 51 

P. Brodnica . . . . l r^ t.^. , r , 
P.Nowemiasto..! 2. Michałowska. 

To województwo Chełmińskie, odbywa sejmiki przed- 
sejmowe w Kowalewie, deputackie w Radzinie.. Starostwo 
grodowe w Kowalewie. R. 1764 pomnożona była liczba 
powiatów tak: Chełmiński, Toruński, Grudziąski, Ra- 
dzimski, Kowalewski, Brodnic', Nowomiejski. 

13. W. Malborskie. Kiszbork G. 
Sztum G. S. 

Ale gród sztumski zależy od starosty Kiszborku. Roku 
1764, województwo to było podzielone na cztery powiaty: 
Sztumski, Kiszborski, Elblągski i Malborski. 

Księstwo Warmińskie jest pod absolutnym swego bi- 
skupa panowaniem. 

16. W. PomcH-skie. P, Tczew S. 
P. Swiśce. 
P. Tuchol S. 
P. CzhichowS. 
P. Mirachów S. 
P.PuckS. 

Powiaty: Gdański, Nowski i StarogrodzM liczą się do 
Tczewskiego. Powiaty Lemburski i Bytowski od r. 1657 
w ręku króla pruskiego. Sejmiki przedsejmowe, każdy 
powiat u siebie odprawia, po których zjeżdżają się ra- 
zem do Starogrodu, zkąd posłów na generai wysyłają. 
Sejmik deputacki także w Starogrodżie. Starostwo gro- 
dowe w Skarszewie. Roku 1764, województwo na dzie- 
sięć powiatów podzielone zostało: Tczewski, Nowski, 
Gdtóskł, Świecki, Tucholski, Człuchowski, Mirachowski, 
Pucki, Kośderziński, Skarszewski. Sejmikowało we czte- 
rech miejscach, w Pucku, w Tucholi, w Człuchowie 
i w Świeciu, dopiero na generailik zgromadza się do Staro- 
grodu, a ztąd na generał i na sejm posłów wyprawia. 



52 6B0GRAFJA. 

Trzy pruskie województwa po odprawionych u siebie 
sejmikach i generaliku pomorskim, jadą na generał pru- 
sld, raz do Grudziądza, drugi raz do Malborga; a pó- 
źniśjszem postanowieniem po raz trzeci Gniewia: Jeżeli 
który sejmik niestanie, generaia nie bywa, a jeśli się ge- 
nerał zerwie, posłowie na sejm niejadą. 



1. W. Krakowskie. P. Kraków G. 

P. Sącz G. 
P. Biecz G. 
P. Proszowia S. 
P, Książ. 
P. Czchów. 
P.Lelów. 
P. Szczerzyce. 

2. Księstwa Z. OświecimskaG. 

Z. Zatorska G. S. 

Spiskie Starostwo. 
Księstwo Siewierskie zostaje pod władzą biskupa Kra- 
kowskiego. Starosta krakowski jest generałem małopolskim. 

3. W. Sandomir- P. Sandomirz G. 
skie. P. Radom G. 

P. Chęciny G. 

P. Opoczno G. 

P. Korczin G. 

P. Stężyca G. 

P.Wiślica. ' . „ 

P.Pilzno. 

To województwo Sandomirskie sejmikuje >? Opa- 
towie. 

4. W. Kijowskie. P* Kijów. j 

P. Żytomirz G. S. 
P. OwruczG. S. 



DZIAŁ PROVINCIJ. 53 

To województwo kijowskie sejmikuje na przemian 
w Żytomierzu i w Owruczu. 

5. W. Ruskie. P. Żydaczew G. Z. Żydaczewska. 

Z. Lwowska G. 

P. Przemyśl G . . ) ,, t^ , 

T. T. "^ , > Z. Przemyska. 
. P. Przeworsk. . . j '' 

Z. Sanocka G. 

To województwo miewa sejmik generalny w Wiśni, 

na który i posłowie Haliccy przybywają; a dla jinnych 

ziem otworzyły sig sejmiki we Lwowie, w Żidaczewie, 

w Przemyślu, w Sanoku. 

6 P. Halicki G. S. . j 

P. Trębowla G. . j Z. Halicka. 

P. Kołomyja ) 



/ I Z. Chdmska. 



P. Krasnystaw G. 

8. W. Wołyńskie. P. Zuck G. S. 

P. Włodzimirz. 

G. S. 
P. Krzemieniec 
G. S. , 
W wołyńskim województwie, sejmik deputacki w ka- 
żdym powiecie osobno, ale sejmik przedsejmowy tylko 
w Łucku. 

9. W. Podolskie. P. Kamienieć 

G. S. . 
P. Laticzew G. 
P. Czerwony- 
gród. 
Starosta Kamieniecki, zwany generałem ziem podolskich, 
miał oraz pod swym sądownictwem gród Laticzewski. 

10. W. Lubelskie. P. Lublin G. S. 

P. Łuków G. Z. Łukowska. 



• 1 



54 GBOGRAFJA. 

P. Urzędów, 

11. W. Bełzkie. P. Bełz G. S. 

P. Lubaczew. 
P. Grabowie G. 
P. Horodło G. 

Z. Busk G. 

12. W. Podlaskie Z. Drohicka G. S. 

Z. Mielnicka G. S. 
P. Brańsk G. S. . j 

P. Suraż I Z. Bielska. 

P. Tikocin ) 

13. W.Bradawskie. P. Bradaw. 

P. Winnica G. S. 

14. Czemiecho- ' , P. Zwinigród. 
wskie. P. Czernichów. 

P. Nowogród sie- 
wierski. 
To województwo czernichowskie sejmikuje w Włodzi* 
mierzu na Wołyniu, a starostów grodowych liczy Czer- 
niechowskiego i Nowogródzkiego. Ale ziemie województwa 
tego odpadły jeszcze 1667. 

1. W. Wileńskie^ P. Wiko G. S. 

P. Oszmiana 

G. S. 
P. Lida G. S. 
P. Wiłkomirz 

G. S. 
P. Brasław 
G. S. • 

Powiaty tego województwa wiłeń^dego sejmikują 
u siebie, a województwo w Wilnie. 

2. W. Trockie. P. Troki G. S. . i . 

P. Grodno G. S. 



DZIA£ PBOVINCIJ. 55 

P. Kowno G.S. 

P. Upita G. 
To województwo sejmikuje w Trokach, powiat Upitski 
w Poniewieźu jinne powiaty u siebie. 
3. Zmudzkie P. Ejragoła. 

księstwo. P. Wilki. 

P. Wielona. 

P. Rosiejnie G. S. 

P. Widukle. 

P.Kroże. 

P. Tendziagoła. 

P. Jaswony. 

P. Szawle. 

P. Wielkie Dir- 
wiany. 

P. Małe Dir- 
wiany. 

P. Berżany. 

P. Uzwenta. 

P. Telsze. 

P. Retów. 

P. Pojury. 

P. Wieszwiany. 

P. Korszew. 

P. Szawdow. 

P. Gondinga. 

P. Twery. 

P. Potumsza. 

P. Birżiniany. 

P. Połąga. 

P. Powend^n. 

P. Mendingiany. 

P. Korklany. 

P. Z<M-any. 
Dawm^ mniśj powiatów liczono, do foniejsz^ liczby 



56 GBOeBAFJA. 

Plotelski liczono; a jeszcze dawniśj żadnych powiatów 
nie Uczono tylko jeden; a w XVI wieku Żmudź dzieliła 
się na trakty. 

4. W. Smoleńskie. P. Smoleńsk G. ^ 

P. Starodub G. 
Starostwo grodowe tytularne, bo całe województwo 
odpadło 1654. Exulanci sejmikują, powiatu smoleńskiego 
w Wilnie, a powiatu starodubowskiego w Olicie. 

5. W. Nowogro- P. Nowogródek 
dzkie. G. S. 

P. Słonim G. S. 
P. Wołkowysk 
G. S. 

księstwo słuckie. 

6. W. Połockie. nie ma powia- 

tów. 
Starostwo grodowe w Połocku, sejmiki w Połocku 
a od roku 1780 w Uszaczu. 

7. W. Witebskie. P. Witebsk G. S. 

P. Orsza G. S. 
Od roku 1773 oba powiaty sejmikują w Chołopie- 
niczach. 

8. W. Brzeskie P. Brześć G. S. 
litewskie. P. Pińsk G. S. 

9. W. Mśdsła- powiatu nie ma. 
wsMe. 

Starostwo grodowe i sejinikowanie w Mścisławiu do 
roku 1775. 

10. W. Mińskie. P. Mińsk G. S. 

P. Mozyr G. S. 
P. Rzeczica G. S. 

11. W. Inflanckie. P. Dyneburg G. S. 

To województwo Inflanckie jest Litwie i koronie wspólne- 



DZIAŁ P»0V1NCIJ. 57 

1. Księstwo Kur- Pv Gkddinga* . . . y , .. 
landji. , Pi.Tukum . . . . » I > Obęrhaupt- 

2. Ksigstwo Sch ! P. Miiawa . . : . . 4 ma;Biy8cli£%. 
migalji. P. Seelburg ) i .' 

2.. . .....,....;. P: Piltiński. , - .v-\y- . 

Bokn 1397 nphwalony był podział tak:. ,;, 
W koronie. , 

PF(yVt(;(5dz^wa podzielcne na powiaty, ' 

Ł Krajcowslde: pp; kraKowski^^ p^szoTf^, źanioiwski. 
n. Sandomirskie: pp. sandomirski, ra^^aoiskii chgci^skir 
in. Wołyńskie: pp, łucki, krzeniienieckł, poliski. .. 

IV. Cbehnskie; pp^chełmaki, parczpwski, łukowskie 

V. Włodzimirskie : pp. j^łodzimirski, dubieukowski,kpwels|fi, 
VIt Jiubelskie: pp, lubelski, stężycki, krasi^ostawski. Ka- 
żde z -tych województw miaJto obier 
rąć po 6 posłów na ^ejp. , 

Województwa podzielone na ziemie. 
YTL Mazowieckie: zz. wiska, łomżińska, nurskal 
Vin. Warszawskie: zz. warszawska, czerska, liwska, 
IX.Giechanowskie : zz. ciechanowska, zakroczyinska,rożańska 
X. Podlasie: zz. bielska,' mielnicka, drohicka. Każda 
ziemia tych województw ^ miały obie- 
rać pp 2 po^ów na sejm./ 

W Litwie. 
Województwa: 1. Wileńskie, II. Brasławskie, IIL Trockie, 
IV. Zmujdzkie^ V. Meredde, VI. Gro- 
dzieńskie, Vn. Brzeskie. Vin. Nowo- 
^ grodzkie. 

... ', Kraje odpadłe od irzeczjpospolitój prsęd 1764, 

' \ SjUąsk oderwał się ża Łokietka, traktatami odstą- 
piony za Kaziinirza wielkiego. 



58 



GBOGSAFJ^A. 



Luz€u^a i Nowa Matehja^ zastawami i grabieżą są- 
siednią, odpadły w połowie Xin wieku. 

Morawy^ stracOne po zgonie Mieczysława n. 

Ckrobu^a zakirpacka stracona po ostępie BolesławIL 
śmiałego. 

Pomeranjay oderwała się od Polski w Xin wieku. 

Inflaniy, stracone przez zabór Szwedów wiatach 1617, 
1625 odstąpione traktatem oliwskim 1660. 

Nowogród melki ^^trB/dls, Litwa 1479. 

Fskófff^ postradała Litwa 1460. 

Część wschodnią Busi bialźj, z Wiazmą, Drohobu^ 
żem; straciła Litwa 1514. 

Smoleńsk, stracony ostatecznie 1654. 

Staroduby Czemiechów^ Siewierszczizna^ Kijów i za- 
dftieprsha Ukrcgina^ stracone 1667 za Jana Kazimirza. 

Ukrajiny ezęśó, po niżćj Kriłowa do Oczakowa od r. 
1666, pozostała przy Turkach. 

Bessarabji częśó^ zagarnęli Turcy 1481. 

i/oZ(2at(ya ze wszystkim 1619, 1621, stracona traktatami 
Buczackim i Chocimskim Turkom zupełnie odstąpiona. 



F. 

ROZI^GŁOŚC, 
OSIADŁOŚĆ. LtJDNOŚC. 



Prow, W. Polska. 












mUkw. 


BiMt. «<i. 


dymów. 


Indnoić. 


Kraje odpadłe do Pros 


629 


• 


— 


860000 


W. Poznańskie 


228 


74 1417 


18905 


297292 


W. Kaliskie 


121 


50 1105 


31926 


188405 


W. Gnieźnieńskie . . . 


64 


18 642 


1142« 


67266 


W, Sieraddde 


202! 


45 1482 


40756 


286875 


W. Ł§czickie 


82 


20 762 


13435 


80731 



DZIAŁ ' P»OVINCIJ. 59 

mli kw. miatt. . wii. il^dw. ludnońS. 

W. Brzeskie ki^^aw . . 85 11 471 7814 48076 

W. Inowr. z Z. Dobrz. 100 11 439 8917 51507 

W. Płockie '...:...: 87 ,14 1093 • 13564 53768 

W. Mazowieckie 385 68 3688 69129 402368 

W. Rawskie 92 19 865 18273 62469 

Gdańsk i Toruń — 2 — 11715 91799 

Prow. M. Polaka. 

Kraje odp. do Austaji . 1710 311 6395 ^ 2580796 

W. KraJłowskie 187 37 1015 48844 249268 

W. Sandonurskie 319 99 2387 72075 381623 

W. Kyowskie ; 945 91 1849 107895 405765 

Z.Ch^m. iczgśćB^. 137 21 433 23087 126843 

W. Wołyńskie 761 114 2234 130656 805170 

W. Podolskie 264 65 939 95780 463087 

W. Lubelskie 232 46 917 42224 186482 

W. Podlaskie ...... 214 34 1703 46088 226392 

W. Bradawskie 837 78 1490 157492 933410 

W. k«. Litewskie. 

Kraje odp. do Rossji. . 1586 — — ,— 1206618 

W. Wileńskie 834 - 155 — 95456 572786 

W, Trockie 675 109 — 70030 327018 

Ks. Zmudzkie 402 71 — 43518 238200 

W. Połockie 203 23 — 18308 109848 

W. Nowogrodzkie 536 82 — 68243 409458 

W. Witepskie 155' 2 — 13022 78132 

W. Brzeskie litewskie. 756 48 — 63056 301188 

W. Mińskie 727 19 — 51240 307440 

KuUutflja 509 — — — 580000 

Zewszi/atkimzostaio.mdO 1416 — 1446634 7752486 

W krajach odpadł ych 3925 — — — 4647414 

Była, rozległa 1764 . 14064 ludności . . . 12980000 

SoBiu^łtoM IndnoioL 

' Ludność rzeczypospdit^ n^y dostatecznie obliczoną 



60 . OBOChRAPJA; 

nie była. Wynosiła jednak przeszło 13000000. Z tych 
tiiożna liczyć: 

' 00 do róftnio narodowyeli: oo do róinie wymaA religji: 

Polaków i)rzeszło 9500000 katolików łacin.. . 7000000 

ź tych pół. blisko iiisk. ludu unitów 1500000 

Litwy i Łotwy koło 1000000 protestantów lOOOOOÓ 

NiWców blisko . . 1000000 disunji gr.-ross.. . 2000000 
IzraeUtów przeszł. 1500000 Mojżeszowego ... 1500000 
" 'Pewnie żydów daleko większa już wówczas była li- 
czba. Karaitów wyznania Mojżeszowego mogło być 20,000. 
Tktarów wyznania mahometańskiego do 50,000. Ormja- 
nów wyznania unjackiego przeszło 30,000. Chrześcjan me- 
nbnitów w Prusiech do 20,000 liczono. Wołosi z Mol- 
flawjiw żnacznśj liczbie około Dniestru posady obierali. 
C^gianów wiele tysięcy po kraju się tułało. 



G. 
13TJCH0^WTEŃST^V\^0. 



, jNajdawniejsza fundacja jest biskupstwo Poznańskie 
czyli Polskie 958 za Mieczysławą założone. — R. 1000 Otto 
cesarz założył arcybiskupstwo^Gnieźnień^e i biskupstwa 
Kr^owskic, Wrodawskie i Pomorskie w Kołobrzegu, 
yo. ostatnie nie utrzypa^ło s^g i późnićj dopiero 1128 
w Bomeranji Ęammskie założone zostało i należało do 
^chidjecezji gnieźnieńskiśj. 

u {Bolesław wielki 1018 z^JjOJiył biskupstwo Lubuskie 
i rWi^az z Poznańskim do arcliidjecesgi gnieźnieoskiój do- 
llczyŁ Mieczysław JJ nałożył biskupstwo Kujawskie, aK^ą- 
zimirz restaurator Płockie; obadwa podobnież były pod- 
dane archic^ecezji ^^ieMeńc^ciśj. 

: K tych Wrodawskiś i KamińsUe ze stratą Ssląska 



DUCHOWIEŃSTWO. 6 1 

i tPoBi©rza"ódpadł(rv iZe stratą Lwbusźa, biskup. ŁubudtóŚ 
stracił djecezję. Koło 1306 biskupi liibttsby^teridot^Adi* 
w Bisfcaipicaełi pod Sandomirzetti', potśm w Opatowie, 
i fflieli sobie powiśrzoiie pasterstwo na Rusi Ziikłó W 
lubuskie in partibus biskupstwo^ w końcu JLV irteku/ ^ 

. W XIII wieku wiele biskupstw zał6ż<[>ńy<ili- byłov 
W Inflantach pierwsze 1186 biskupstwo, w. arcybisktip- 
śtwo Ripkie 123eVlS®5 podniesione, równie jak poza- 
kładane, Rewelskie, Derptskie,'Kiirońskie czyli Piltlfi- 
skie; przez rozszerzenie się luteranismu w XVI wiciku 
poustawały. 

R. 1222 Chełmińskie od' Konirada księeła Mazowie- 
ckiego utworzone. / , 
. R. 1241 jtny. bislq!ł!pstwa w Prusiech założone były: 
Sanibieńskie, Pomezańskie i Warmińskie, aje dwa pier- 
wsze przez rozszerzanie pię luteranismu w XVI|wieku ustały. 
Jilendojg 1252 założył był Litewskie ^ iale to -wnet 
ustało, gdy, do jjałwochwalstwa powrócił. \ .a , ' 

R. 1245: doniinikanie i franciszkanie zakfedali biskup- 
stwa różnćj trwałpścL Halickie ^ przemin^o. Sęreckię 
w Móldawji' na Wołoszczyznie dłuźśj się trzymało. Z Se- 
retu czyli Ceretu 1403 przenieśli biskupi razidencją (ip- 
Bakónu czyli Bakowa; Bachowa, z Moldawją, odpadło. 

W XIV wieku, zapewnioną była Polszczę posiadłość 
Rusi* i mieszkańców obrządku łacińskiego tpm sig. mno- 
żyło, zaczym król Ludwik tworzył 1375 hj^rai:chją RifT.; 
ską'. Papież Grzegorz XI przyznał, że ze starań zakoif- 
nyćh z dawna exiśtowały biskupstwa Halickiej Przeipys&ie, 
WłodzimSrskie i CheJm^kie: pozwala przeto na ojąycjj 
podźwłgńienie; podnoźi* Hahckie do ar<|ybiskupętwa, 
które się do Lwowa prz^osi: a poddaje onemu;; Przer 
myskiegó, Cerćbkiego, Kamienieckiego, Łtickiegp ,czyU 
(Włoddmirfifciego) Ł Chetaiskiego biskupdw. 

Jagiełło 1 ustanowi kilka nowych, Wiltóskie 1387, 
Zmi:jdzkie 4417,; w Li^e, a na Rusi 14(D Kijowskie. 



62 



etfiOOfRAFJA. 



Zdaje •m%^ de w tymże czasie ustanowione było aa Po-r 
dołu Kamienieckie. 

Od tego ozasu^ nie prędko ukazała się nowa po^ 
tn:eba fiindowama biskupstw. Stefan Batory dopiero^ od- 
zyskawszy Inflanty, założył 1583, biskupstwo wendeńskie 
czyli Inflandkie, które z cząstką Inflant przy Polszczę 
pozost£^o. 

. Zygmunt in odzyskawszy Smoleńsk, założył 1613 
smoleńskie, które pomimo straty Smoleńska przy Pol- 
szczę tytularnie pozostało. 

Ęjerarolga ŁaoiAska pptostała tak: 



Arcybi- 
skupstwo 
Gnieźnień- 
skie, ^pńmdis 
legattts ua- 
tus obej- 
muje: W7f. 

EaUsMe, 

Sieradzkie, 

Łęczickie 

i część 

Rawsldego, 

powiat 

Opocziński 

Tuchol, 

Szlochów 



Biskupstwa. 

Krakowskie. . 



Kujawskie 



Wileńskie 



Poznańskie 



Płockie , 



£4ickie 



Obejmują 

WW. Krakowskie, San- 
domirskie prawie 'i całe 
Lubelskie. 

WW. Brzeskie, Inowroda- 
wskie prawie całe Pomor- 
skie, Bobrownik, Wolborz. 

WW. Wileńskie, Trockie, 
Nowogrodzkie , Mińskie, 
Mścisławskie , Witebskie , 
Połockie. 

. WJPoznańskie, Pyzdry, Ko- 
źmin , ZZ. Warszawską^ 
Czerską, Liwską, Inowłódź, 
Brzeziny i część Raiy skiego. 

, W. Płockie. Z. Dobrzyńską 
częiić północną Podlasia, 
Mazowsze, poBugi za Bu- 
giem, Pragę. Stanisławów. 

. WW. Bradawskie, Wołyń- 
skie i Brzeskie po rzekę 
Słucz część połudn. Pod- 



DUCHOWIEŃSTWO 



68 



n. 

ArcyW- 
skupstwo 
Jjwotoskie^ 
obejmuje: 
Lwowską, 
Zydaczew- 
ską Halicką 

i cząstki 
Bełskiego 
i Podola. 



Zmujdzkie. . 
ChełBiińskie 
Inflanckie . . 
Smoleńskie. 



lasia, kawałd(ŁtA)e]Bkiego, 

Węgrów, Międzyrzec, Lu'- 

bartów, kawałek Bnsi koło 

Oleska. 

Zmujdź. 

W. Ch^taiińskie, 

W;^: Inflanckie. 



Przemyskie . . . . ZZ. Przemyską, Sanocką. 

Chełmskie Z. Chełmską i część wię- 
kszą W. Bełskiego. 

Kijowskie Od rzeki Słucza do Dnie- 
pru. 

Kamienieckie Podole. 



nL Biskupstwo Warmińskie zależało prosto od Rzymu 
obejmuje Wanąją i Województwo MaJborękie. 

Biskupstwa te dobrze były uposażone; biskupi tych 
^feceąji które mni^ dochodów, tniały, mogli posiadać 
opactwa, jako to: arcybiskup Lwowski, biskupi Przemy- 
ski, Zmujdzki, Chełmski, Kijowski, Kamieniecki, In- 
flancki. Aie były pr^ldady nierstodkie, £e nftwet najbo- 
gatszym biskupom opactwa dawano. Opactwa w ducho- 
wieństwie były tym, co starostwa w stanie świeckim. . 

Biskupów, opatów i jurnych -prałatów stanowi król, 
wszakże kapitułyróżnie zachowywałyformę dawnych dekgi 

Niektórzy biskupi niejako po dwie katedry mieli Bir 
skup Łucki był razem Brzeskim.; biskup. Kijowski Czer-r 
niechowskim; Poznański, Warszawskim; mieli sw^ ka- 
tedry pospolicie w 0ó\mych tegoż nazwiska miastach, 
w Gnieźnie, we Lwowie, w Krakowie, w Wihiie, w Poznań 
niu, w Płocku, w Łucku, w Kamieniu, w Przemyślu; ale 



1 



64 GBOG^BAFJA 

bifikuiNi, Wtmiiński nuał katedry we Fraumbnrgu; Kuja- 
wski we Wroidawku; Chełmiński w Chdmźy ; Chełmski 
w Kraanjnmstawie; Kijowski w Żytomirzu; Zmujdzki wMie- 
dnikach, czyli Wonuach; Inflancki w Dyneburgu; Smo- 
leński — 

Niektórzy mają titoły książąt: gnieźnieński jest księ- 
ciem Łowickim, warmiński Warmińskim, krakowski Sie- 
wierskim; płocki Pułtuskim; a wileński księciem Iwa- 
nem titułował się. Warmiński i Siewierski w swojich 
ksi^twach panowali. Kapituła płocka szcźydła siięszjoee- 
gulnićj książęcą dostojnością bo zawsze w nićj zasiadali: 
sam biskup płocki jcsiąźe^ pułtuski; arcybiskup gnieźnień- 
ski który był z kanonji płockiśj księciem łowickim; i pro- 
boszcz SieluńsM tytuł księcia Sieluńskiego mający. 

Wielu biskupów, oprócz miejsc katedralnych .mieli 
osobne rezidencje. Gnieźnieński, albo w Skierniewicach 
albo w Łowiczu, w Warszawie pałac; Krakowski w Kiel- 
cach, w Warszawie pałac; Kujawski w Wolborzu; Cheł- 
ndński w Lubawie; ŁucM w Janowie; Chełmski w Ku- 
mowie; Warmiński w Heibbergu. • 
■ W niektórych djecezjach były dość liczne kollegjaty: 
12 onych było w gnieMeńskićj ; 17 w krakowskiej cS 
w poznańskiej; 2 w kujawskiój, w łuckićj i tak da^j 

liwano l^ośoiołów paraAalnyoh około 4$7.0 

, / w djecezjach:. 

gnieźnieńskiej. . . . . .' 879 chdmińskiśj . . ; 160 

Iwowskiśj . . ... -lOa diehoftkićj ^ . . - 81 

krtikolwski^ '. .,...; 1064 kijowskiej ......... 26 

kujawskiej ; . 294 kamienieckiej 40 

wileński^ 500 płocki<6j . . .... 311 

...... 598 Warmiński^' .... 90 



łuckiej 195 i»fltocki^ .• 22 

przemyskiej' .V /.. -'. . 168 smoleńfikiej; ...... . 4 

żśuijdzld^ V.,. =56 '' .r';:.: 



DUCHOWIEŃSTWO. 65 

Zjeikony. 

Dawnych zakonów, klasztory i opactwa, byJy daleko li- 
czniejsze w Polszczę niż w Litwie; jłnnych zakonówjklasztory 
dość równo rozłożone, na różne dzieliły się prowincjk 

Opactwa: 
Benediktińskie od r. 1000 już powstawały 
Lubień. Święty krzyż czyli Łysagóra. Troki. 
Tyniec. Sieciechów. Horodiszcze. 

Płock. Mogilno. Nieśwież. 

ze wszystkim & 

klasztorów benediktinek . . . . . 20 

Gistersi wprowadzeni około 1140, opactwa fundo- 
wane w latach: * 
1145 Lenda czyli 1183 Koprzyw- 1243 Koronowo. 

Ląd. nica. 1258 Peplin. - 

1147 Wągrowiec 1221 Mogiła. 1278 Przement. 

1154 Jędrzejów. 1234 Obra. 1690 Wystricz. 

1170 OHwa. 1234 Paradiz, 1711 Dofifla. 

1176 Sulejów. 1234 Szczyrzyca. 

1176 Wąchock. 1232 Bledzew. 

ze wszystkim klasztorów. . . . . 17 

Cistersek klasztorów . ........... 3 

Kanonicy regułami ś. Norł)erta, czyli premonstra- 
tensi, mieli trzy opactwa, Witów, Hebdów, 

i Nowy Sandecz 3 

Norbertanek . . . ' 9 

Kanonicy regułami ś. Augustina Lateraneńscy, mieli 

dwa opactwa Trzemeszno i Czerwińsk 2 

Kanonicy ś. Augustina Stróże grobu bożego w Mie- 

' chowie. Miechowici . . 1 

« » . 

Klasztory. 

Kanonicy regułami ś. Augustina penitenci, weszli 

V do Polski 1257 2 

5 



66 6£0GBAFJA. 

Kanonicy regułami ś. Augastifla hospitalni, zwani 
gabpnem ś. Ducha de Saxia sprowadzeni 1221 3 

, Kanoniczki de Saxia . • * • ' 1 

Augustiniauie eremici od 1352 roku 19 

Augustinianki 1 

Dominikanie, zakon kaznodziejski wprowadzony r. 
1222 V . . 156 

Dominikanki . i . , ; , JO 

Franciszkanie od 1187 roku ..,-,*. ^ , 69 

Franciszkanki , . 1? 

Franciszkanie obserwanci Bernardinami zwani od 
roku 1454 112 

Bemadinki 22 

Franciszkanie ściślejszćj obserwancji Befornmtami 

zwani od roku 1600 .,.,., 6? 

Franciszkanie Kapucini od roku 1694 ......... 15 

Karmelici ta^pwiczkowi od roku 1186 . ., , ^6 

Karmelitki 2 

KarmeUci bosi ., . * 26 

Karmelitki bose .•....,, 8 

Trinitarze wykupujący niewolników od 1685 roku . \ 18 

Kartuzi 3 

Kameduli od 1000 roku , 8 

Paulini wprowadzeni 1380 roku . , 24 

Bonifratrzy^ zakon ś. Jana bożego od 1609 ..... 14 
Niepokalanego poczęcia 7 

Brigitki ^ , 8 

SakraanentJd . . . * .,.-.. .2 

Zgromadzenia. 

Jezuici od 1565 do 1772 roku. . .. . . ,. ;, . ,.. ,...,-^ , 106 

Ojcowie Oratorji ś. Filippa Neri 3 

Missionarze od roku 1651 25 

Konanuiiiści 15 

Teatini, od roku 1775 ; . . . 2 



DUCHOWIEŃSTWO. 67 

Pyaray Ód 1642 roku . . . . . . . . , . . \ . . . . . . 28 

Maijanie ..:.... . . 3 

• i Kwonkzki od 1744 . 1 

: Wizytki: od roku 1667 - 4 

Szare siostry od roku 1652- . 15 

Pbreądek Grecki TJiijacki. , 
JBiehtp9tw.&. Arcybiskup metropolita KjjjowBki, . arcyhi- 
: Bkup Potockie arcybiskup Smoleński, 
biskup. Łucki, Włodzimirski, Chełmski, Lwowski, 

Przemyski, Piński, 
biskup Łucki reziduje w Zydyczyiiie. 
• Opactw 16. 
S. Onufrego. ' Leszp^yn, Dermań. Dorohobusk. 
Brastew. Kobryń. Dubno. Uniów. 

Mińsk, Supraśl. Zydyczyn. Owrucz. 

Hleboborsk. Grodno. Miele. Kaniów. ' 

klasztorów Baziljańskich liczono .... '. 110 
parafij obrządku unjackiego, przeszło .' 9000 

Arcybiskypstwo Ormiańskie jest we Lwowie, ąjedao- 
^czone roku 1630 z kościołem łacińskim, ma w sw6j Ąje- 
cezji kościołów 16. 



EL 
• ••• ; ŚKAE13. 

W początkach królestwa skarb miewał wielkie db- 
chody z danin różmajitego nazwiska. Najgłówniejszy dp- 
ćhód był z podatku łanowym czyli poradlnym zwanego. 
Z czasem, rozmajite daniny ustawały i królowie od nieb 
odpuszczali, a prawie jedynym dochodem pozostało po- 



68 OfiOGBAFJJl. 

radlne różnie wysoko podnoszone. Za króiaiLodwikii yoh 
datek ten był zamieniony w stały i raz na zawsze ozott- 
czony. Od tego w miarę p^)trzeby rzeczypospolitśj pod- 
noszono go i jinne podatki stanowiono al& nie jinaczćj 
tylko na sejmach. Od roku 1717 gcly rzeczpospolita do 
długiego uciszenia i letargu przyszła, dochody i wydatki 
niejako ustalić się mogły. Rzadkie zdarzenie sprawiło za- 
mieszanie jakie; a za Augusta III, gi^ sejniy iliedocho- 
dziły, jednostąjność stała się trwalszą. Pod ów czas li- 
czono tym sposobem. 

Doehód. w koronie, w Litwie. 

Pogłówne 

wielkopolskie 2000481 \ ooiaita 

małopolskie 1939995 1 '^^^^^^ "■ 

Podymne '626566 

Hibema, podatek włożony na do- • . . 

bra królewskie, na opłatę kwa- ' 

ter zimowych 

wielkopolska 326871 \ ^q^^.^ ) 

małopolska ...... *tl679 1''^^^^" 487661 

Hibema duchowieństwa ....... .853407 )• 

Czopowe 49Jg00 

Pogłówne żydowskie 220000 60000 

Kwarta, wielkopolska .... 60720 



małopolska 87897 i ^^^^^ ^OOOOO 

Nowa Kwarta dla artillerji. 

wielkopolska . . , , , . 49324 \ ^^^ 

małopolska •.'. ; 68474 1 ^^^^^^ ^^^^^^ 

Łanowe z dóbr królewskich na // 

piechotę 107200 / 

Myto szło .... . 500000 S(mo6 

6086048 2266527 
Dochód litewski różnie, się wyższym stawał, kwarta 



SKARB. 69 

podniosła się do summy 552000. Podymne do &2766 
a naliret' ó6 miliona. Z tego wydatki były: 

Na wojsko . 5420856 2067027 

Na artillerją. 147795 69600 

' Reszta na listg ciwflną i różne potrzeby. 
Dochody, tu wyliczone przed rokiem 1768 tyle się 
podniody, źe korona przeszło 10 miljonów a Litwa prze- 
szło 3 miljony liczyła. Po skończonej wojnie domowój 
i odpadnieuiu różnych krajów od rzeczypospolitćj gdy 
zwykłe dochody do połowy się z ubytkiem kraju umniej- 
szyły: okazały się znaczne, kilkanaście miljonów wyno- 
szące diu^. Eatwo w ówczas oznaczociy był wydatek; 
ale ż dochodem stało śię trudniój. 

Wydatek roka 1776 oinaeioiijr 

w koronie. w Litwie. 

Królowi ........;.....' 2666666 20 1333333 10 

Rada nieustająca i nadzwy- 
czajne wydatki .... 595000 — 151241 20 

Wojsko . . . , 6290000 — 2300000 — 

Departament marszałjiowski . 203561 — .124000 — 
Departament kanclerski. .. . 60000— 106000 — 
Departament skarbowy .... 642000 — 319758 10 

Ńa opłatę długów 1100000 — 340000 — 

Na różne wydatki ..... . . 906333 10 650666 — 

Razem . . . 12463461 — 5100000 — 

Całkowity tedy wydatek wynosił 17563461 złotych. 
Sejm 1775 powznawiał dawne zarzucone podatki podym- 
neg9,,od tabaki, ustanowił półpodymnego. A ledwie w na- 
stępnycli latach zdołano znaleść sposoby podniesienia do- 
chodów, za pomocą których i długi umorzone zostały. 

W uszczerbionym kraju po różnych operacjach, długi 
umarzających w dwóch 1787 i 1788 latach nie Uczono 
dochodu jak 26,981,718 złolych. Od tego. dopiero czasu 
nagłe podnosić poczęto, tak jiź od września 1788 do 2 



70 GEOGRAF JA. 

czerwca 1790 przez rok Huiesięcy ośm liczouo 63<756,406 
złotych i 22 groszy wpływu; który dchwał% 1790 dwoma 
mUjonami rocznie podnieść postanowiono. 

Bok jednak 1790 dopełniając wielkich przedsięwzięć, 
a do większych się gotując,, widząc potrzebę pomnoże- 
nia wojska, jeśli nie do 100,000, to przynajninićj do 
65,000, znalazł się znowu w trudnem położeniu. Sejm 
uchwalił podatek lOgo grosza na dobra szlacheckie, pod- 
jął tych dóbr lustracje, podjąć nowe starostw lustracje 
i zdublował kwartę, ą jednak jeszcze nie znajdował dosta- 
tecznych dochodów, jakich rzeczpospolita potrzebowała. 
Wszakże, jeźeU przed piętnasto laty dokazała tego, że 
dochody swoje do 17,500,000 i do i8 mfljonów podnio- 
sła, w tym 1791 roku, dochód swój więcćj niż podwojiła, 
a to w sposób następujący: 

I)oeliod7 neeiypospoUt^j 1790. 
Podatki w koronie w Litwie ' razem. 

Podymne 5465811 2547425 8013234 

Półpodyume z miast i wsi 

królewskich ....... 430403 6^441 494844 

Czopowe. : 1772182 276300 2048482 

Dwickwarty ......... 3088275 2197344 5285619 

Łanowe . . . 59930 59813 119743 

Pogłówne żydowskie ... 630534 336036 966570 
Ofiara lOgo grcfsza z dóbr 

dziedzicznych ziemskich 5244009 1515045 6759054 
Ofiara 20go i lÓgo grosza 

z dóbr duchownych i po- 

jezuickich . 1382233 608728 1990961 

Czynsz emfiteutlczny . . . 166285 75014 241299 

Intrata i rótnyoh dMhoddw. 
Cło szlacheckie, kupieckie, od soli, składne 
winne, czopowe, zagraniczne, pobory 
z korony, spławne i lądowe litewskie 4136000 



SKABB. 



71 



Stępel papieru, karty kaieinlarzy, żydowskich 

ksiąg, sigillaty przywilejów 711000 

Tabaczny prowent 1206779 

Loterja ;......... 300000 

Miasta Gdańsk i Toruń 39000 

Most warszawski 50000 

Z biskupstwa krakowskiego 605042 

Z dóbr Ostrogskich 800000 

Prowizja od summ pogalicijskich 112000 

Od skór spodziewać się można 340000 

Subsidium charitativujn 700000 

Półprocentu z dóbr pojezuickich w Litwie . . 58903 

Dochód leśny 18000 

Dochody potoiczne : . . . . * . . . . 20000 

*) 37677232 

Jinaczój, 1790 19 kwietnia dochód ten rozrdźjniał się: 
koronie, 

14557145 zł. 



w 

z dawna . 

nowo obmy- 
ślony . . . 

w Litwie z 
dawna , . 

nowo obmy- 
ślony . . . 

razem z da- 
wna .... 

nowo obmy- 
ślony . . . 



Ł 11 gr. I 



13680161 



5104682 



4325248 



1957182^ 



18005410 



12 



29. 



10 



10 



28237306 zł. 23 gr. 



93^9981 zł. 18 gr. 



> 37577298 zł. 12 gr. 



♦) Zaszły tu w liczbach omyłki, tak jiż ta summa ógóln««Ke»e- 
gółowe przenosi 20,60,0^0. Omyłki są w liczbach sacfeegdi^owj^ok^ 
które sprostować nie mam órodków. . 



72 



GEOOBAFJA. 



Vydat0k lii^ flgrwilA^. 



królowi ro- 








osmw w ko- 






> 4000000 ń. 


ronie . . . 


2666666 zł. 


20 gr. 




w Litwie . 


1333333 . 


10 . 




wydział 








marszałka 








wieLwkor. 


227461 • 


— .; 


361461 • 


w Litwie . 


134000 - 


— . 




wydz. kan- 








derski 






> 166000 - 


w koronie 


60000 . 


— . 


' ^\^^^^^\^\^ 


w Litwie . 


106000 . 


— . 




wydz^ skar- 




• ■ • ■; 




bowywkor. 


436000 . 


. 




w Litwie . 


240658 . 


15 . 


^ 676IB58 • 


opłacenie 








długów rge- 




^ 




czypospo- 








litój 991299 




T 




zŁ 22 gr. 






' 1901299 . 


oraz króL 








700000 zł. 


1 






w koronie 


1266285 - 


10 . 




w Litwie . . 


425014 - 


4 . ' 




marszałkom 






. , 


sejmu, tri- 








bunałów, 








poselstwa, 








gabinet. 




^ 




szkoła woj- 








skowa, sg- 








dziom po- 








granicznym 








naprawa 









gr- 



22 



8KABB.' 



73 



zUftików, ' 
•spławy,'- •• ■' 

książgta ' 

królewscy, 
-nadzwy- 
czajne wk<»: 16068(33'^^ 
w-Iitwie- ^ 648908 - 
Lista dwil-' 


10 . 
10 . 

18 • '■' 
9 . 


. 8255741 d. 20 gp.' 

jt . Ii '■ '. ' i>: .'f 


na, w kor; =6263246 - 
wLitwie.. 2786914 • 


9151160 • — = •' 


lAsłd woj- 

'sUówu W' '^ 
'koronie . , 23546442 • 
1* Litwie. . •9875222 ^ 


23 . ' 

•15' ^.■' ■ 


33421665 • 8 • 


wydatek o- 


. 11 ■ 

24 . 


'. ■ 'i- •■;-?.•' . 


gólny kor. 29809689 • 
litewski .* .1276313^ • 


42572826 - ^6 • 



' Przenosi tedy wydatek nad dochód 4^995,596 ałl «a 
gti w czym defltit koronny 1,672,832 zŁ 17 gr., ^litewski 
3,423,205 zł. ^ gir. To defidt pokryte zostania ućbwtt^ 
tońym na jeden raz kominowym, sMadtoamidobroWdł-* 
nemi; oraz-żad%picdem długu 10,000,000 na koronę 
a ąoOO^ na Litwę. ^ ' '■ . '-= 



wn-.' 



Boohody królewskie. 

Za ezaSów Jagiellońskich oddzielił sig dodiód krółe^ 
wBki od dochodu rzeczypospólitśj , ia za Zygmunta; HI, 
śdśtój go opisano. Roku 1589 na stół królewski- zostały 
iptzeziiaczone w Litwie ekonomje: Grodzieńska, Szawel* 
ska, Brzeska, Kobrińska;^ Olitska, i Mohiiewska, orae 
dawne ceł dochody. W koronie zaś 1590, wyznaczono 
dla króla wielkorządy krakowskie, żupy solne w krako- 
wskim wielickie i bochneńskie, oraz na Rusi wywarzaną, 
miny olkuskie; ekonomje: Sandomirską, Samborską, Mai- 



ti GEOORAFJA. 

borsk%, Rogozińską ) Czowską, cła koronne i ruddeta* 
dóeż z adast Oibńska, Elbląga i Rigi, zostawując pnjy- 
tćm w całości dawniejsze intraty z mennic i z (^łat za 
podwody, z których Władysław IV utworzył poczty. 

Dochody te jedne si§ podnosić mogły, jinne podupa- 
dały lub odpadały całkiem. Jeżeli lepsze zagospodaro- 
wania ekonomy, docjiody podnieść mogły, dochody dóbv 
wielkorządów krakowskich zmalały. Miny Olki^kie za-* 
lane^ menpica zamlaiigta; niedole krajn i w cle i we 
wszystkich dochodacU od czasu do czasu us^czerb^ spra^ 
wiały. Z odpadnienijem krajów, stracone były, dochody 
z Rigi; a w r. 1772; wiele ekonomij i żupy solne. Rzecz- 
pospolita wynagradzając ten^ uszczerbek t uczyniła 1775 
ofiarę, przeznaczając: z docl^ów swcgidi 4,000,000 zło- 
tych dodatku. 

Miał tedy król: pozostałe w koronie i w Litwie eko- 
nomje; od rzeczypo$politćj rocznie 4,000,000; pocztę, 
mennicę, trzeci grosz z ceł od wszelkich towarów ku- 
pieckich w.korpnie i w Litwie; prii^^łączono nadto do 
ek(»iomij grodzieński^ i bnseskijśj i znaczne dobra poje- 
znidde fimduszu edukąciijnego, z którydi króldo. kasy 
eiliikacyjnćj po 13150 złotych rocznie wypłacał i pozwo- 
kmo m półtora miljona dóbr do ekOBomy litewskich do- 
kupić. — Z tych rozmajitych źrzódeł, tyle miewał król 
dochodu, że takowy wynosił blisko połowę tego co miała 
sama rzeczpospolita^ Zawiac^^aniem -skarbu i dóbr kró- 
lewnach,, trudnili się^podskaa^bioifie nadworni. Od roku 
1761, u8t$aiowiona była kommisąja ekonomiczna, zawia^ 
dywać mająca wszystkiemi dochodami, wydatkami: i in- 
teresami prawnemi, tak stołu królewskiego, jako i dóbr 
dziedzicznych królewskich tyczącemi się. 



WOJSKO. 75 

; • I. • ^ '• ;•■•• '- - 

SIŁA ZBROJISTA. I l^O^TSKIO. 



Przed ineki siła zbrojna u ludów nadwiataftskieh 
i nadwartańskich, prowadzoii% byte chdrągwianii klote- 
cemi lub lechicM^tiii. Kmiece były gminne, lechickie ro- 
dzin. Z postępem civiliza(gi,. za cząsóyi^ rozszerzonego już 
chrześcjaństwa, potłumione zostały gminne kmieci cho- 
rągie i zii^pełnie zagubione. Pozostały rodzimie lećliitów 
przywodzące 'W czasie rozerwania Leclyi za Piastów, 
Z czasem ustąpić musiały rozwiniętym zieinskim stanu 
rycerskiego czyK szlachty po zieifaiacłi i województwach. 

Siła tedy. zbrojna z dawna zależała na rycerstwie oImh 
ttiązanym służbę wojenną na koń -w? pospolilpń hiszemu. 
Dla utrzyżiania gotowości do boju, odbywafy się okazkł 
czyli revje(» które odprawiać, obowiązkiem było wojewo- 
dów. Prócz tój siły naródówój było wojsko stałe. W Li- 
twie napraód 1551, a wnet i w korotóe uchWaloiió, &m 
utrzymanie jego stały tóż dochód ż kwarty ize stArostW 
płaconśj przeznaczono. 

Wojsko składało się z krajowego i cudzoziemskiego. 
Podług ustawy 1717 wynosiło: 

w koronie. > 

16 kompahij ussarskich (sEkchty) ... 1000 

77 kompahfl pancernych (szlachty) • . 3990 

19 kompani} łekkich ułanów (tataniw) . lt}60 

7 regimentów dragonij czyli rąjteorów . 4000 } 179&9 

7 regim^tów infanterji ........ 7569 

2 kompaiije węgierskie .>• ... . c i . 300 

1 kompabja janczarów , . ' IfiO 



76 



GBOeRAFJA. 



W Litwie. 

6 kompanii ussarów . . .,( 400 

26 kompany pancernych 2000 

20 koanpin^jłekkiiBb c?yly poborców, j. x70O 

4 regimenta dragonów 1500 

4 regimenta infanterji 2000 

•>'2 komimaje węgierskie .......... ^ 240 

.2 jkomfMuaje janczarów? . . . ,■ ^160^ 

-..- .i • . • . r. Razem . .-. 



7000 



24950 



' '" Do teg'o liczyó naletif : 

Z .of;dinaqi Ost^ogąkiój jaz4y w . . • . 300 
, . .\ .. ./piechoty . , . . 300,.} .800 

^ ordinącji Zamojski^ • , , ^ . , :. ,- , , . 200 
. (jaiuisony^ ]^i:ę» ^ } QlH>wią2»ni utrzymywać star 

rQSjtowie..i,', 

. jpiigą wojęwództwKijpwskiego i Bracławdciego (kozacy), 
Ksiftżę j^ur|andji: jazdy .. .... . ., . . • .. 200 

. ., piecjbioty , .^ . , , . 300 

-r [ Boka 1790 chciała ndeć^jzecąpafipoUta. wojską stoJyn 
«ięGy,.lec9 na pr9dce:^ch sił wystawić nie zdołała.. Tyna- 
OisiBtsowie 1791 :wysta,w^a jak; ąa3tgpuje: . 



500 



Sztab generalny' 



W koroniei 

. głów , . , 

' 1 > 

Jazda. 
8 brygad kawalerji narodowćj, każda 
z 12 thofrągwi szwadronowych • od 
150 koni; mająca -głófw ze sztabem 
swojini 1819, zamyka • .. j < . w . ^ 145S2 
Regiment gwardjikoronnóji; ..... 465 
5 półkó^ł przedniój straży, każdy z 8 
chorągwi 'od 135 koni, mający głów . '■ 
ze sztaba 1099 . ; . . 6495 



45 



20512 



'WOJSKO. 



^7 



.i':.'n : ; Piechota/- •' ■•!• < •■..;»/: 
Jtógiiiieiit' gwai*dji i 'i .... ...:..= 1556 

Korpus ^^i^flerji z 14 kotnpanij . . .• : 2120 
Inźinj^rowie . ^ . . . . . . :-. . . . .' . 96 

Sapery ../...:..;.. : . :.. I . '■ 2& 
14' regimeńitów, każdego 8 kompańłj 
'Od 176 głów na 2 bataljony dzie- 
lący się, ze sztabem 1440 głów 
mający .' . . . . . . . . .\ :"■■. ... 20160 

2 chorągwie węgierskie . 146 

Gaj-nizon Częstochowski ... . . ^ : . 191 ' 



24295 . 



koronne razem 
W Łitwifi, = 



44«52 



Wojsko wielkiego ksic^wa litewskiego w jeździe ^ ^ ^ 
i pieehode, powifino było wynosić ... '. . 2Q14»' > 
'■ • ■ -aby dopieMłe Mcz^. . .65000 

: Dawniój byli panoerniy jazda .mająca konturze gi^uiai- 
4^wef ^paay karmazynowe.;. hussarze^ mający kontususe 
karma^ynowey żupany granatowe; dragoni w kapduszach 
i frakach niemieckim krojem granatowych^ z białemi 
ąKHłniami; piechota w niemieckiich tćź. frakach różnie 
przybrana; janczary piąsowo ubranL,. > . ...!,..' 

• Ostatecznie 1789 orga^ftizaija źateiebSa pAncerhych 
i hussirzów' w kawaterją ńafoitówą; kłragonów^ w lefcl^ 
hja.wiale!:ją, ńlekt^ite p^M ja^żdy :W'' ^efeh^tę^:db^ó<;iła; 
z jańczarów^orągwie btóawutwotżyfe;; WttbiitiiU kurfia 
p^łsMm krojt^ powszechnie ^«aj)r<JwadżOńe^^»6Btały, '^a 
oficerów w pieobode fraki; a 'smlidury cd''d6 kolorów 
•przepii^ane.'' ' ^■:-'-M♦;•)i;.' ••;. -i.'-- ■'./■> • ■•.; 

Dla gwardji koronnój końłi^' p4^V ^ wyk^atoii nie^ 
bieskiemi, guziki żółte, spodnie białe, a dla pieszój wy- 
łogi granatowe, spodnie palje. 



78 GEOOBAS^JA. 

Dla gwardji litewski^ kioroiinój i pieszćj, p%s; z w}'- 
łogami graiiątowemi) guzikami żółtemi, ^podiiiami ł^ł^eiąi. 

Brygady, kawalerji narpdow^ w Uczbie ).0 ^^al;y gr^*- 
nat z kannazynowęmi wyłogami, białemi guzika^ąi i H^)^ 
dniami grauątowemi; oprócz dwu, które miały guziki żółte. 

Pułki 'lekkie jajsdy, ta^ io^^onn^, :piiały grajoat, wy- 
łogi pasowe, guziki żółte, spodnie granatowe; dwajinne 
były zielone z wyłogami cęsamemi, guzikami także żół- 
temi, ale spodnie jednego żółte, drugiego białe, 

Pułki lekkie jazdy litewskiój wszystkie pigć grana- 
towe, z wyłogami pąsowemi, białemi gupikami, a gra- 
natowemi spodniami 

Artilleija i inżynjerowie, mundury zielone, z wyło- 
gami czamemi, guzikami żółtemi, spodniami białemL 

Regim^ta piesze koromus W' Uczbie 12, minłymun- 
dui7 granatowe » spodnie białe; różniły dig wj^ogami, 
2 pomarańczoweini, S zielonemi-^ 2 paliowemi, 3 majo- 
wemi, 2 niebieskiemi; z każdych, jeden z żółtemi, drugi 
z białemi guzikami; 2; -czarnemi, t jefleti- z żółtemi, 
miały żółte guziki; jeden z różowemi, białe. — ^ Regi- 
menta piesze Utewslde w liczbie 8, imały mu&di&r grana- 
towy, spodnie białe^ rozróżnione wyłoganii: 2 p<miarańr 
czowemi, 2 jasnośełonymi, 2 czamemi, ' każdy jedeś 
z białemi. gulami, druf^ żółtemi; jedein miał niebieskie 
wyłogi, jeden różowe, a oba guziki białe. 

Strzelcy mieU mundury zidone, wyłogi pąsowe, spo- 
diuie białe, tylkp.koriHmi gujsiki łńiiłe, litewscy żółte* ; 

C!borągwie buław» prócz betmana wielkiego litewskiego, 
iaĄx»> miała iaund4iff,j^eh>]Qr,..ji^e tr^ygranato^yy; wszy- 
stkie spodnie białe; wyłogi betmana wielkiego, korowego 
czarDe, hetmana polnego koronnego pa^; hetmana wiel- 
kiego litewskiego niebieskie, hetmana polnego Jitewski^o 
ja^no zildone; giizikijbetmwów wieUdch białe, polnyohAółte. 



DISTINHCJB. 79 



K. 



BiSTlNiEŁCJE 

•A^^-S^^ANIE- SZLAGHECKilM. 



Kiedy równość szlachecka nastała, znikły wszelkie 
rozróżnienia, titu?y i distinkcje. Szlachcic no6i7t5, klej- 
notny ż urodzenia, urodzeniem jedynie i herbem odzna- 
czony, do wszelkich zaszczytów, bene nałua et possesdó- 
ńatus dochodził. Usflność panów 1420, 1476 do 1537, 
strojić się bądź obcymi, bądź własnym wymysłem prźy- 
Bwajaneini titułami spękały się. Przy uńji 1569, pozi^rci^ 
iono kniaziowskiego titułii, z warunkiem aby tśŁówy 
w żaden sposób równości szlaćheckiój niederogował. 
:W skutek tego, bardzo mało jaki z kniaziów książęcy 
fiwój titoł podnosił. Z urzędu' niedawano go, ani biskai- 
jMDm. Ale ńie brakowało cbętM pojedynczych do pokut- 
nego wynoszenia się nadjinnych. Największe przeciw temu 
powst«^y wrzawy za Władisława* IV, 1688; 1641, a po- 
tym 1673. Bezcześć infamia, rzucona ńa tych, coby się 
ważyli cudzoziemskie przyjmować distinkge lub tituły. 
Obrażało nawet miano braci starszych i braci młod&ayek. 
W urzędowśj mowie nie miało być jinaczśj, tylko, bra^ 
-eia rożrodzeni. Próez zaszczytów urzędu, żadnych tltd^ 
łów, ozdób, znaków, ani mundurów. Małe jednak wjjąr 
ików. dopuszczenia, w ordinacjach i książęcych tytu- 
łach: z zastrzeżeniem, że to w rówiiości obywatelski^' 
JEnaiczenia nie ma^ pod koniec, po roku 1764 mianowi^ 
de, powodowały że prawa umilkły, a ponęta do dii^ink^ 
<qi rosła. Mundury wojskowe nie należy poniekąd kłasĆ 
m, distingwowanie się, ale zaprowadzone urzędowe oby- 
watelskie mundury wykraczały przeciw obyoziyowi. • 



igO OEOGRAiPt^Ar 

Mundury obywatelskie 'Województw, ziem i powiatów, 
zaprowadzone zostały, kołp r.okif. 1777, Uległy one wnet 
niejakim odmianom. Tl riazu 'noszoifo szlify pospolicie 
żółte ,s tjdlsa wiojew^d^wp. po^Ui kałiS. ^nieźi.' fłocjt/ krak. 
pódl. brad. inflant, oraz rzeczycki powiat miały srebrne; 
Województwo kijowskie miało na nich wypisane: Woje- 
wództwo Kijowskie. Ale już 1778 szlify dla ekono- 
nuki zarzucać poczęto i nawet zupełnie zaniedbane zo- 
stały. — Guziki szlifom odpowiadały; mazowieckie miały 
na sobie W M., rawskie R. 

: Składał cig mundur z kontuszą i żupana. Ż\ipan.pQr 
wszęchriie zaprowadzono, biały; tylko w Kujawach br«p- 
ąki i inowłocławski, oraz smól. starodub. połoc. i nłp- 
zyrski były granatowe; a płoa maz, chełm. upitski i.sjof 
nin^ki palje; trocki, grodź, i miński zielone. ,, 

Co dQ kontuszą i wyłogów jegOy z razu było tałr: 
pozn* kalis, gnieźń.. płocki, bracł. jasno szafirowy z p%- 
^wemi; Sieradz. ł§czyc. brzeskokuj* inowł. k\jow; upilsld, 
^moleń^ : starodub. połoc. mozyr. karmazynowy z grana- 
towemi; dobrzyński,/ czemiech. lubo miały kontusz kar- 
ijłazynowy ale u jednego były błgkitne wyłogi, .u dru- 
^^Q czarne; mazow. i słonim. szafirowy z palje wyło^ 
^Wiii podlaski, brzeski, lit i piński szafirowy zśama^ 
i:wto.wymi;. wileński, oszmian. lidzki, wilkomir. bracda^. 
.^QłkQli¥. granatowy z karmas^nowemi; i^andomirski bladot 
bł^itBor.z pąjsowemi; podolski majowy z czarnymi; rzeozr 
x}ki amaTa(ktQ!(vy z. biiałymi ; inflancki niebieski z. •ezamyid]. 
pftsowy koutu^^ miało siedm różnych mundurów:.: ale 
W rawskim i nowogr. wyłogi. były czarne^, wkrak^białe, 
^ lubd. .trockim. grodzijeń«. zi€Jk}ne, w żmujdzkim błę^- 
kittie. . Zielone kontusge,, ćzwarakie wyłogi: miały : w chełih- 
skim ozaorae,.; w orszańskjm białe,/ i w .mińskim zi^ne, 
w wołyńskim. żadne- I y 



DISTINKOJE. 81 

J -W'? krotce zaszły odmiany w mundurach wielu "w^oje- 
wddfctw i powiatów. W brzeskokuj^. i;iiiowr. koatusz gifftr 
natowy/'^łogi i źupan karmazinówy; w krakd. kontusz 
^anatowy^ bez wyłogów z kołnirzem i J!apkami;amaran- 
to^eiiń a guzikami żłotemi; w kijowskim kontusz turku^ 
śówy, itwyłogi. i .czarne; w. wołyńskim przydano kołaier^ 
i jłapki czarne; w brądawskim zmieniono kontusz na gra- 
nat W Litwie liczaiĄjaze zaszły odmitoy: oszmiański 
i wołkowy.i Kontusz granatowy .wyłogi kaimazinowe, żu- 
pan biały; trocki, grodźwkoWień. (Który wprzód żadnego 
niemiał)!, upiitiSfki kontusz> .ponsowy^> z wyłogami zielonemi^ 
źupaiiem >białyim;^ słcmimski kontusz amaraWowy z wy- 
łogami i żupaaom sząfiroii^emi; mińskie możyrski i rze- 
caacHij* końtusz.karmaainowy^jżupan granatowy. Te od- 
miany były w swój zupełności 1778. 
;. fW\ rokui 17dl,/ postanowiono ' mundur muniicypalny 
czyliobywatelsldnii^ski. Suknią wierzchnią cieinnogra- 
tow%, kołnierz iłaipki^blado-amarantowe, czyli blado-nie- 
biesldey kamizelkę łub żupan białe, guziki, głaidkie. 

Władysław* 4ofeietek miał w- 1825 ustanowić order 
OrU Uategi^ idosżony na złotym łańcudiu. Za Zygmunta 
order/zteh .ustała bo żadna distinkga z równością szla- 
chedtą pogodzić, się nie mogła. W reszcie śladu nie ma 
aby i rzeczywiście był, a jfeśli był to był jakiegoś bractwa 
niemającego zwiąsku z obywatelskimi zaszczytami. 

Władysław IV, ustanowił order Niepohalanego pa- 
ozęda N,i Marji Fanny, ua łańcuchu noszony. Mogło być 
nim kawalerów ozdobionych tylko 72. Papież Urban Vni 
1634 order ten potwierdził. Ale przeciw niezgodnćj z du- 
chism narodowym innowacji, powstała szlachta i stany 
za równo obu jizb członkowie, poselskiśj i senackićj, za- 
czym zarzucony. > 
>" August in,'^ walcząc przeciw Szwedom, dla- jednania 

6 



82 GEOGRAF JA. 

sobie przyjaciół, w Tykocinie 1706, 1 listopada, odnowił 
nigako dawne orderu Orla białego ttstanowienie, a w 17ł3 
ostatecznie jego kształt i statuta przepisał. ZawiesEOuy 
na niebieskićj wstędze z lewego ramienia' do prawego 
boku. Kawalerów mogło być 73. Woweoząsy działał* 
uoóć gminu szlacheckiego osłabła, znamienitych oeób 
wyobrażenia odmieniły sig, zwyczaj tedy i prawa umili- 
kły, a order wisięteści i mocy nabrał. . '•' 

Stanisław August, 1765 7 ma$a jeszcze nowy order 
S. Stanisława ustanowił. Noszono na czerwonćj.z bia- 
łemi br/egami wstędze, z ramienia praw^ na lewy bok 
przewieszonej. Nie miało być więcój tego ordera kaiir^^ 
lerów nad 100, wszelako w ciągu i)anowania Stanisława 
Augusta liczba nad oznaczoną ilość znacznie się' pod* 
niosła. 

Order hrzyża wojskowego ustanowiony był i)r&5ez Stan. 
Aug. 1792, w nagrodę rycerstwu, w obronie ojczyzny za* 
sługującemu się. Na niebieskiej , z ^wóma czamemi praż* 
kami wstą^, na szyji, krzyż z napisem vtin0u^* miłUofru 
W roku 1793, zagrożony był skassowaiiiem. 

Księstwa były: 1 te których tituły braisaón król; 
ź posiadane od duchownych: Warm. Siświer. Łowickie, 
Pułt. Siduń.; 3 ks. Kurland. bołdowińczec a prsed czasy 
Pntókie tćź hołdownicze. 4 Radziwiłłowie utrzjTnywali^ie 
posiadają ks. Słuckie; ale jich tituł książęc^^ był nie 
ziemski, tylko osobisty familyny. — 

Lubo rzeczpospolita, żadnych księstw w stanach swójich 
zn;ać niechciała i prawa się przeciw titułom oświadczały, 
wszelako: 1, liczne familje z kniaziów litewskich i !*u- 
skich pochodzące, poczytyw^dy się za książęce, chociaż 
nie wszystkie ten tituł brały; 2, zwyczaj dopuszcz!^ po- 
zyskiwania titułów książęcych niemieckich ś. państwa 
raymskiego. Dali tego przykład Radziwiłłowie, a pa nich 



DIST/INRCJE. 83 

Lubotoirscy, Jabłonowscy, Sapieb^MiCi, Sułkowscy f Gaaor*- 
toryscy; jtoni nie i przyjmowali ofiarowanych sobtó:<tltui- 
łów. 8, za Stanisława Augusta rzeczpospolita iipowar 
żniała książęce domy do brania titułów^ inadto nadała ti<- 
tuł książęcy Poniatowskim i Ponińskim. - i 

Ordinacje czyli majoraty różni panowie w Holi^zcse 
w XVI wieku za przykładem cudzoziemskim tworzyć 
w jimionach sWojidi przed się brali. Król Zygmunt I nie* 
dopuszczał i wzbraniał tśj distinkcji obrażającśj równość 
szłached^ą. Jakoż. mało się podobnych ordiiiiacij i nie- 
długo ostała 

Jedna z pierwszych była Jarosławska koło li7Q od 
Rafała- i Sp>1^ Jarosławskich utworzona, miała przejść 
do linji Tarnowskich, a potem do Melsztińskich. Jakoż 
Jan Tarnowski kasztelan krakowski. z kol6Jij% otrzymał, 
a mając pięciu synów Jajaów ioóiti, nie chciał jim krzy- 
wdy czynić i za namową i pomocą Zygmunta I ordina- 
cją rozwiązał. 

Jinna jest Luhramkich, Jan Lubrański biskup i Mi- 
kołaj wojewoda poznańscy, zmarli 1520 i 1519, dobra 
swe dziedziczne obrócili w ordinacje, tak, jiż gdyby jimie 
Lubrańskich zeszło, domy kollateralne objąć je miały. 
Lecz niedługo ostatnia dziedziczka Lubrańskich, poślu- 
biwszy Jakóba Chlewskiego, za pomocą Zygmunta Au- 
gusta tę ordinacje rozwiązała. ' ' 

Czwarta Zamojska od sławnego Jana Zamojskiego 
hetmana i kanclerza 1589 /utworzona, z obowiązkiem 
utrzymywania fortecy Zamościa i garnizonu oraz aka- 
demji dla pix)vincji Ruskiej. 

Piąta Ołycka^ szósta Nieświeźska za pozwoleniem 
i potwierdzeniem rzeczypospohtej 1589 przez książąt Ra- 
dziwiłłów pozakładane. 

Siódma Osłrogska^ pozwolona 1609, Januszowi osta- 



84 OSOGRAFJA. 

tmemu ksifcmOBtr^gddenia, kass^lanowi krakowskiemii 
t 1620^ który z jcórką swoją/ w dom ksi|2%t Zasławskich 
ją oddał, a w* jego braku kawalerom makańskim pcze^ 
znaczył, z obowiąakiem utrzymy wiania półkn OrdiriadriegO 
na obronę rzeczypospcfitój. Wszakże ordinacja ta :po.zgD<i> 
nie ostatniego z książąt Zasławskich 1673, odziedziczoną 
była przez Teofilę z'ZasftiW6kłA'Wlśniowiecką a drugim 
małżeństwem Łubinnirską. J6j córka Maria Łubómirska 
wniosła j% w dom :Saiigu8zków. Jćj syn Jain Sanguśzko 
onłinacgą roztrwonił,, resztę 1753 rozdzielił i obudził 
wielką sprawę o; ordipagią ostrogśką, która 1758 prze* 
rwaną została. Aż w latach 1766, 1773, 1774, zaszły roz* 
porządzenia ordinacji na rzecz rzeczypospofitój i kawa* 
lerów maltańskich. 

^ Miraijsewskiek ordioacja położona jest w Szląi^A 
górnym. ■ • . ' . > 

Sułko^yiskich książąt na Myd»ynit w Wiełkiójpolszcze. 

•Mysekowskich na JPtfk;i:<>t^ćd. ; , ■ 






POMYŁKI DRUKU. 



fitrona 8. wicrss od dołn 6. zamia»t 1820, cyjtąj 1680. 

, . ' n ' S", sa FtoiomeniKa dodi^ 1618. 

• 11. , „ 23, ca u, dodaj Allarda tai płyta u. ; 

, U. , „ 12, zamiast noi czytaj nor. 

^ 15. ^ r, 1, zamiast powtórzyły ozytąj potworzyły.